Bài 69: 洗わせる・作らせられる
N4 · Bài 69 · 18 phút — “Cho/bắt người khác làm” dùng 〜せる／〜させる; “bị bắt làm” dùng 〜させられる
Bài trước bạn đã học thể bị động「bị／được ～」. Bài này đi thêm một bước: trước hết học「bắt／cho người khác làm」(thể sai khiến), rồi ghép nó với thể bị động thành「bị bắt làm」(thể bị động sai khiến). Xem truyện tranh trước nhé!
Học xong bài này, bạn có thể:
- Nói được「cho／bắt người khác làm」：店長は リンくんに 皿を 洗わせます（quản lý bảo Rin rửa bát）
- Nói được「bị bắt làm」：毎日 スープを 作らせられました（ngày nào cũng bị ép nấu súp）
- Phân biệt ba anh em：食べられる（bị ăn mất）、食べさせる（cho／bắt người khác ăn）、食べさせられる（bị ép ăn）
Người rửa bát ở くまや
Bài trước Rin làm thêm trong ngày tuyết và được khách khen. Cuối tuần cậu ấy đến giúp ở くまや, và Bác Gấu lên tiếng⋯⋯（皿＝cái đĩa／bát；師匠＝sư phụ；店長＝chủ quán, mọi người gọi Bác Gấu như vậy）
Bắt người khác làm dùng 〜せる／〜させる, bị bắt làm dùng 〜させられる (nhóm Ⅰ có thể rút gọn thành 〜される).
Từ vựng bài này: việc ở quán ramen
- 皿 (sara): cái đĩa, cái bát
- 洗う (arau): rửa
- 師匠 (shishō): sư phụ
- 弟子 (deshi): đệ tử, học việc
- 店長 (tenchō): chủ quán, quản lý
- スープ (sūpu): súp, nước dùng
- 四十年 前 (yonjūnen mae): bốn mươi năm trước
- ねぎ (negi): hành lá
- 切る (kiru): cắt, thái
- 運ぶ (hakobu): vác, bưng (đồ)
- 野菜 (yasai): rau củ
- 掃除する (sōji suru): dọn dẹp
- 笑う (warau): cười
- 習う (narau): học (từ ai đó)
- ピアノ (piano): đàn piano
Ngữ pháp 1 / 2: Bắt người khác làm
Thể sai khiến 〜せる／〜させる: bắt／cho ai đó làm (có thể là ép buộc, cũng có thể là cho phép)
- Thể sai khiến là gì?: 「Bắt／cho ～ làm」: người quyết định dùng は, người làm dùng に, việc được làm dùng を. 店長は リンくんに 皿を 洗わせます＝quản lý bảo Rin rửa bát. Khi trong câu đã có「vật＋を」thì người làm dùng に; khi chưa có thì người làm thường dùng を: 友だちを 待たせる (để bạn phải đợi), みんなを 笑わせる (làm mọi người cười).
- Cách chia: Nhóm Ⅰ: chia thể ない trước, rồi đổi ない thành せる: 洗わない→洗わせる、作らない→作らせる、待たない→待たせる. Nhóm Ⅱ: bỏ る thêm させる: 食べる→食べさせる、起きる→起きさせる. Nhóm Ⅲ: する→させる、来る→来させる (đọc là こさせる).
- Chia xong là động từ nhóm Ⅱ: Thể sai khiến sau khi chia sẽ biến đổi tiếp như động từ nhóm Ⅱ: 洗わせます、洗わせた、洗わせて、洗わせない.
- Ép buộc hay cho phép?: Cùng một hình thức, tùy ngữ cảnh: 母は 子どもに 野菜を 食べさせます (mẹ bắt con ăn rau＝ép buộc). Muốn nói「được người ta tử tế cho làm」thì thêm 〜て くれる: 店長は わたしに スープを 作らせて くれました (quản lý đã cho tôi nấu súp).
- 店長は リンくんに 皿を 洗わせました。 — Quản lý đã bảo Rin rửa bát.
- 母は 子どもに 野菜を 食べさせます。 — Mẹ bắt con ăn rau.
- 師匠は 弟子に 毎日 掃除を させました。 — Sư phụ bắt đệ tử dọn dẹp mỗi ngày.
- 友だちを 一時間 待たせて しまいました。 — Tôi (lỡ) để bạn phải đợi một tiếng đồng hồ.
- くまたくんは いつも みんなを 笑わせます。 — Kumata lúc nào cũng làm mọi người cười.
- 店長は わたしに スープを 作らせて くれました。 — Quản lý đã cho tôi nấu súp. (cho phép vì tốt bụng)
Ngữ pháp 2 / 2: Bị bắt làm
Thể bị động sai khiến 〜させられる: (không muốn làm mà) bị bắt làm
- Thể bị động sai khiến là gì?: 「Bị bắt làm」: chủ ngữ chính là người làm, và phần lớn là không tự nguyện. Người ép dùng に: 店長は 師匠に スープを 作らせられました＝quản lý bị sư phụ ép nấu súp.
- Cách chia: Chia thể sai khiến trước, rồi đổi る cuối thành られる (giống thể bị động): 作らせる→作らせられる、食べさせる→食べさせられる、させる→させられる、来させる→来させられる.
- Dạng ngắn 〜される của nhóm Ⅰ: 〜せられる của nhóm Ⅰ thường rút gọn thành 〜される (dạng ngắn dùng nhiều hơn): 作らせられる＝作らされる、待たせられる＝待たされる、飲ませられる＝飲まされる. Nhưng đuôi す thì không rút gọn được: 話す→話させられる. Nhóm Ⅱ, Ⅲ cũng không có dạng ngắn.
- Phân biệt ba anh em: 食べられる＝bị ăn mất (bị động); 食べさせる＝bắt／cho người khác ăn (sai khiến); 食べさせられる＝bản thân bị ép ăn (bị động sai khiến). Thấy 〜させられる／〜せられる thì nghĩ「ai ép mình làm」. Cẩn thận với dạng ngắn 〜される của nhóm Ⅰ: bỏ される đi, phía trước phải còn lại hàng あ của động từ (作ら・待た・飲ま) thì mới là bị ép làm; 話される bỏ đi chỉ còn 話, nó chỉ là bị động thường「bị nói」, còn muốn nói bị ép nói thì phải dùng 話させられる.
- 店長は 師匠に 毎日 スープを 作らせられました。 — Quản lý ngày xưa bị sư phụ ép nấu súp mỗi ngày.
- 子どもの とき、母に 野菜を 食べさせられました。 — Hồi nhỏ, tôi bị mẹ ép ăn rau.
- 駅で 友だちに 一時間 待たされました。 — Ở nhà ga, tôi bị bạn bắt phải đợi một tiếng đồng hồ.
- 弟子の とき、朝 早く 起きさせられました。 — Hồi còn học việc, tôi bị ép dậy rất sớm.
- 先生に 漢字を 百回 書かされました。 — Tôi bị cô giáo bắt viết kanji một trăm lần.
- ホテルで 重い 荷物を 運ばされました。 — Ở khách sạn, tôi bị bắt vác hành lý rất nặng.