Bài 70: ドアが 開く・開けて ある

N4 · Bài 70 · 18 phút — Tiếng Nhật dùng hai động từ riêng cho "cửa tự mở" và "ai đó mở cửa"; dùng ている để tả trạng thái đang thấy, dùng てある khi ai đó cố ý làm sẵn

Trong tiếng Việt, "cửa mở" và "mở cửa" dùng chung một chữ "mở", chỉ khác vị trí trong câu. Tiếng Nhật thì dùng hai động từ khác nhau. Bài này làm quen với các "cặp động từ" đó, rồi học hai kiểu diễn tả trạng thái: ている và てある. Xem truyện tranh trước nhé!

Học xong bài này, bạn có thể:

• Phân biệt が＋tự động từ (vật tự thay đổi) và を＋tha động từ (ai đó làm): ドアが 開あく／ドアを 開あける
• Dùng tự động từ＋ている để tả trạng thái đang thấy trước mắt: 店みせが 閉しまって います (quán đang đóng cửa)
• Dùng tha động từ＋てある để nói "ai đó cố ý làm sẵn và để đó": ドアに 紙かみが 貼はって あります (trên cửa có dán một tờ giấy)

Quán くまや nghỉ bán

Bác Gấu mấy hôm không trả lời tin nhắn, Rin và Thầy Mèo mua thạch đến くまや xem sao... (閉しまる＝đóng; 開あく・開あける＝mở; 貼はる＝dán; 消きえる＝tắt; 伏ふせる＝úp xuống; 風邪かぜを 引ひく＝bị cảm; 冷蔵庫れいぞうこ＝tủ lạnh; 涼すずしい＝mát mẻ)

Trạng thái tự thay đổi dùng tự động từ＋ている; khi ai đó cố ý làm sẵn thì dùng tha động từ＋てある. Bài sau: Rin mang cháo lên tầng hai — người trong khung ảnh là ai nhỉ?

Từ vựng bài này: các cặp động từ

• 閉しまる (shimaru): (cửa, quán) đóng lại, đóng cửa [tự động từ]
• 閉しめる (shimeru): đóng (cửa, cửa sổ) [tha động từ]
• 開あく (aku): (cửa, cửa sổ) mở ra [tự động từ]
• 開あける (akeru): mở ra [tha động từ]
• 消きえる (kieru): (đèn) tắt, biến mất [tự động từ]
• 消けす (kesu): tắt (đèn) [tha động từ]
• つく (tsuku): (đèn) sáng, bật [tự động từ]
• つける (tsukeru): bật (đèn) [tha động từ]
• 始はじまる (hajimaru): (buổi học, sự kiện) bắt đầu [tự động từ]
• 始はじめる (hajimeru): bắt đầu (làm gì đó) [tha động từ]
• 入はいる (hairu): đi vào; (trà) pha xong [tự động từ]
• 入いれる (ireru): cho vào, bỏ vào; pha (trà) [tha động từ]
• 貼はる (haru): dán [tha động từ]
• 風邪かぜを 引ひく (kaze o hiku): cảm, cảm lạnh
• 伏ふせる (fuseru): úp (đồ vật) xuống, đặt úp mặt xuống [tha động từ]
• 冷蔵庫れいぞうこ (reizōko): tủ lạnh
• ゼリー (zerī): thạch
• 涼すずしい (suzushii): mát mẻ, mát lạnh [tính từ い]
• 財布さいふ (saifu): ví tiền
• 落おちる (ochiru): rơi, rớt xuống [tự động từ]
• 落おとす (otosu): làm rơi, đánh rơi [tha động từ]
• 止とまる (tomaru): (xe) dừng [tự động từ]
• 止とめる (tomeru): cho (xe) dừng lại [tha động từ]
• 壊こわれる (kowareru): hỏng, bị hư [tự động từ]
• 並ならぶ (narabu): xếp hàng, được xếp thành hàng [tự động từ]
• 並ならべる (naraberu): xếp ngay ngắn, bày ra [tha động từ]
• 決きまる (kimaru): (việc gì) được định, đã quyết xong [tự động từ]
• 決きめる (kimeru): quyết định (việc gì) [tha động từ]

Ngữ pháp 1 / 3: Tự động từ・Tha động từ

が＋tự động từ＝vật tự thay đổi; を＋tha động từ＝có người tác động lên vật

• Tự động từ・Tha động từ là gì?: Tự động từ (自動詞じどうし): vật tự chuyển động, tự thay đổi, chỉ nói "chuyện gì xảy ra": ドアが 開あく (cửa mở). Tha động từ (他動詞たどうし): có người tác động lên vật: ドアを 開あける (mở cửa ra).
• Nhìn trợ từ là biết: Trước tự động từ là "vật＋が"; trước tha động từ là "vật＋を", còn người làm thì dùng が hoặc は: わたしは ドアを 開あけます.
• Hai từ trông rất giống nhau: Chúng hay đi thành cặp, kanji giống nhau, phần đuôi khác nhau: 開あく／開あける, 閉しまる／閉しめる, 始はじまる／始はじめる. Bước sau có bảng 12 cặp và các quy luật.
• Người Nhật rất hay dùng tự động từ: Loa nhà ga nói "電車でんしゃが 止とまりました", không nói ai làm tàu dừng. Còn khi nói lỗi của chính mình thì dùng tha động từ: 財布さいふを 落おとしました (tôi làm rơi ví).

• 電車でんしゃが 止とまりました。 — Tàu điện dừng lại rồi.
• すみません、ここで 止とめて ください。 — (Nói với tài xế taxi) Xin lỗi, cho tôi dừng xe ở đây. (止とめる＝cho xe dừng lại [tha])
• 授業じゅぎょうは 9時じに 始はじまります。 — Buổi học bắt đầu lúc 9 giờ.
• 先生せんせいが 授業じゅぎょうを 始はじめます。 — Thầy cô bắt đầu buổi học.
• 駅えきで 財布さいふを 落おとしました。 — Tôi làm rơi ví ở nhà ga.
• 旅行りょこうの 予定よていが 決きまりました。 — Lịch trình chuyến đi đã được định. (決きまる＝được định [tự]／決きめる＝quyết định [tha])

Bảng 12 cặp tự động từ・tha động từ

Bên trái: が＋tự động từ (tự đổi); bên phải: を＋tha động từ (có người làm). Chạm để nghe, chú ý hai động từ khác nhau ở đâu.

Ngữ pháp 2 / 3: 〜ている (kết quả)

Tự động từ＋ている＝thay đổi đã xảy ra, kết quả vẫn còn đó ("đang ở trạng thái ~", không phải "đang ~")

• Trạng thái kết quả: Các tự động từ như 開あく, 閉しまる, つく, 消きえる, 壊こわれる, 落おちる hoàn tất thay đổi ngay tức thì. Thêm ている＝trạng thái sau thay đổi vẫn còn đó: 店みせが 閉しまって います (quán đang đóng cửa).
• Hai nghĩa của ている: ている đã học có nghĩa "đang ~": 雪ゆきが 降ふって います. Bài này là nghĩa "ở trạng thái ~": 電気でんきが ついて います (đèn đang sáng). Nhìn vào động từ: nếu thay đổi xong ngay tức thì thì ている thường là "ở trạng thái ~".
• Chỉ tả cảnh đang thấy: Tự động từ＋ている không quan tâm ai làm hay vì sao, chỉ nói "hiện giờ là thế này": 冷蔵庫れいぞうこが 開あいて います (tủ lạnh đang mở) — có thể chưa đóng kỹ, cũng có thể ai đó mở.
• Cách chia: Thể て của tự động từ＋います: 開あいて, 閉しまって, ついて, 消きえて, 壊こわれて, 落おちて, 止とまって＋います. Thể thường là ている, văn nói hay rút thành てる: 開あいてる.

• 店みせが 閉しまって います。 — Quán đang đóng cửa.
• 部屋へやの 電気でんきが ついて います。 — Đèn trong phòng đang sáng.
• この エレベーターは 壊こわれて います。 — Cái thang máy này bị hỏng. (hiện đang ở trạng thái hỏng)
• 道みちに 財布さいふが 落おちて います。 — Trên đường có một chiếc ví bị rơi.
• 駅えきの 前まえに タクシーが 止とまって います。 — Trước nhà ga có taxi đang đậu.
• 冷蔵庫れいぞうこが 開あいて いますよ。 — Tủ lạnh đang mở đó. (nhắc người khác)

Ngữ pháp 3 / 3: 〜てある

Tha động từ＋てある＝ai đó đã cố ý làm xong, và trạng thái đó vẫn còn

• てある là gì?: Có người cố ý làm một việc, kết quả vẫn còn đó, thường có mục đích: để mọi người thấy, để chuẩn bị cho lát nữa. 紙かみが 貼はって あります (có người dán giấy để mọi người xem).
• Cách chia: tha động từ, を đổi thành が: Thể て của tha động từ＋あります. Chữ を trong 紙かみを 貼はる đổi thành 紙かみが 貼はって あります. Người làm thường không nói ra.
• ている và てある: 窓まどが 開あいて います＝cửa sổ đang mở (chỉ tả cảnh). 窓まどが 開あけて あります＝có người cố ý mở sẵn. Còn một dạng nữa: 窓まどを 開あけて います＝(ai đó) đang mở cửa sổ — đây là hành động, không phải trạng thái.
• てある và ておく: ておく đã học nói "tôi làm sẵn trước": ジュースを 入いれて おきます (tôi để sẵn nước ép vào trước). てある nói trạng thái "đã làm xong": ジュースが 入いれて あります (nước ép đã được để sẵn).

• ドアに 紙かみが 貼はって あります。 — Trên cửa có dán một tờ giấy.
• テーブルに お皿さらが 並ならべて あります。 — Trên bàn đã bày sẵn đĩa. (テーブル＝cái bàn, お皿さら＝cái đĩa)
• ジュースは 冷蔵庫れいぞうこに 入いれて あります。 — Nước ép đã để sẵn trong tủ lạnh.
• 紙かみに 名前なまえが 書かいて あります。 — Trên giấy có ghi sẵn tên.
• ホテルの 予約よやくは もう して あります。 — Khách sạn đã được đặt sẵn. (予約よやく＝đặt trước)
• 寒さむいので、窓まどが 閉しめて あります。 — Vì lạnh nên cửa sổ đã được (ai đó) đóng hết rồi.