Bài 73: 召し上がる・お待ちください

N4 · Bài 73 · 18 phút — “Nâng cao” hành động của khách, thầy cô, sếp: động từ đặc biệt, お～になる, ～れる／られる, お～ください

Tôn kính ngữ chỉ có một nguyên tắc lớn: nâng cao hành động của “đối phương” (khách, thầy cô, sếp), tuyệt đối không dùng cho bản thân. Bài này có bốn cách, cách nào cũng ngắn. Xem truyện tranh trước nhé!

Học xong bài này, bạn có thể:

• Dùng 5 động từ đặc biệt để nói về hành động của khách, thầy cô: 何なにを 召めし上あがりますか (Quý khách dùng gì ạ?)
• Dùng お～になる và ～れる／られる để biến động từ thường thành tôn kính ngữ: お帰かえりになります、来こられます
• Nghe hiểu và nói được lời nhờ lịch sự ở ga, khách sạn như お待まちください, đồng thời tránh “kính ngữ kép”

Vị khách và ba phần tráng miệng

Rin và Kumata đều đã thi xong N4! Rin làm thêm ở khách sạn càng hăng hái, hôm nay theo chị Usami đứng quầy lễ tân (フロント). (お墓参はかまいり = thăm mộ; câu ✗ ở khung 2, 召めし上あがられますか, là ví dụ sai: kính ngữ bị chồng hai lần; ひとりで = một mình)

Tôn kính ngữ nâng cao hành động của đối phương, và kính ngữ chỉ cần dùng một lần. Bài sau: Rin muốn trò chuyện thêm với vị khách này…

Từ vựng bài này: kính ngữ ở khách sạn và nhà ga

• いらっしゃる (irassharu): ở・đi・đến (tôn kính)
• 召めし上あがる (meshiagaru): ăn・uống (tôn kính)
• おっしゃる (ossharu): nói (tôn kính)
• なさる (nasaru): làm (tôn kính)
• ご覧らんになる (goran ni naru): xem (tôn kính)
• いらっしゃいませ (irasshaimase): Kính chào quý khách
• お客きゃくさま (okyakusama): khách (cách gọi kính trọng)
• フロント (furonto): quầy lễ tân (khách sạn)
• 社長しゃちょう (shachō): giám đốc, chủ tịch công ty
• お墓参はかまいり (ohakamairi): thăm mộ, tảo mộ
• デザート (dezāto): món tráng miệng
• メモ (memo): ghi chú, mẩu giấy nhớ
• お名前なまえ (onamae): tên (của quý vị)
• まもなく (mamonaku): sắp, chẳng bao lâu nữa
• 黄色きいろい 線せん (kiiroi sen): vạch vàng
• 内側うちがわ (uchigawa): phía trong
• チェックアウト (chekkuauto): trả phòng
• どうぞ (dōzo): xin mời (lịch sự mời đối phương làm gì)
• ひとりで (hitori de): một mình (tự mình)

Ngữ pháp 1 / 4: Động từ tôn kính đặc biệt

Năm động từ đặc biệt cần thuộc: đổi hành động của “đối phương” sang cách nói tôn kính

• Tôn kính ngữ là gì?: Là cách nói tôn kính hơn về hành động của “đối phương hoặc người khác”: việc khách, thầy cô, sếp, bậc trên làm. Chủ ngữ của câu là đối phương, không phải mình.
• Năm động từ đặc biệt cần thuộc: いる・行いく・来くる→いらっしゃる; 食たべる・飲のむ→召めし上あがる; 言いう→おっしゃる; する→なさる; 見みる→ご覧らんになる. Đây là năm tôn kính ngữ dùng nhiều nhất và nên dùng nhất. Ngữ pháp tiếp theo お～になる không dùng được với いる・来くる・する・見みる・言いう, khi đó phải đổi sang từ đặc biệt. (Còn れる／られる ở ngữ pháp 3 thì dùng được với phần lớn động từ; ngoại lệ là いる, phải dùng いらっしゃる.)
• Cái bẫy nhỏ ở thể ます: いらっしゃる、おっしゃる、なさる khi chuyển sang thể ます thì る đổi thành い: いらっしゃいます、おっしゃいます、なさいます. Còn 召めし上あがる→召めし上あがります、ご覧らんになる→ご覧らんになります thì theo quy tắc thông thường.
• いらっしゃる là nghĩa nào?: いらっしゃる có cả ba nghĩa “ở, đi, đến”, phải dựa vào trợ từ và tình huống để phân biệt: 大阪おおさかから いらっしゃいました = đã từ Osaka đến; 大阪おおさかへ いらっしゃいます = sẽ đi Osaka. いらっしゃいませ (kính chào quý khách) mà cửa hàng hay nói cũng bắt nguồn từ đây.

• 先生せんせいは いま 学校がっこうに いらっしゃいます。 — Thầy cô hiện đang ở trường.
• 社長しゃちょうは あした 大阪おおさかへ いらっしゃいます。 — Giám đốc ngày mai sẽ đi Osaka.
• お客きゃくさま、コーヒーを 召めし上あがりますか。 — Quý khách dùng cà phê không ạ?
• 先生せんせいが「あした テストを します」と おっしゃいました。 — Thầy cô đã nói: “Ngày mai có bài thi.”
• 週末しゅうまつは なにを なさいますか。 — (Hỏi thầy cô) Cuối tuần thầy cô sẽ làm gì ạ?
• 社長しゃちょうは この 写真しゃしんを ご覧らんになりました。 — Giám đốc đã xem tấm ảnh này rồi.

Ngữ pháp 2 / 4: お～になる

お＋thể ます bỏ ます＋になる: phần lớn động từ đều có thể biến thành tôn kính ngữ theo cách này

• Công thức: お＋(thể ます bỏ ます)＋になる. 待まちます→お待まち→お待まちになります; 使つかいます→お使つかいになります; 書かきます→お書かきになります.
• Quá khứ, phủ định, nghi vấn vẫn chia như thường: になる chính là なる đã học, chia giống động từ thường: お帰かえりになりました、お帰かえりになりません、お帰かえりになりますか.
• Những động từ không dùng được: Động từ bỏ ます chỉ còn một âm (見みます→み、います→い), する、来くる và cả 言いう đều không dùng được お～になる. Khi đó đổi sang từ đặc biệt: 見みる→ご覧らんになる、いる・来くる→いらっしゃる、する→なさる、言いう→おっしゃる. 飲のむ có thể nói お飲のみになる, nhưng 召めし上あがる thông dụng hơn.
• Chỉ nói về đối phương: Giống mọi tôn kính ngữ khác, chỉ dùng để nói về hành động của đối phương. Nói mình về nhà: わたしは 帰かえります.

• 先生せんせいは もう お帰かえりになりました。 — Thầy cô đã về rồi.
• お客きゃくさまは 何時なんじに お着つきになりますか。 — Mấy giờ khách sẽ đến ạ?
• 社長しゃちょうは 毎日まいにち 本ほんを お読よみになります。 — Giám đốc ngày nào cũng đọc sách.
• この ペンを お使つかいになりますか。 — Quý khách dùng cây bút này không ạ?
• 先生せんせいは この 本ほんを お書かきになりました。 — Quyển sách này do thầy cô viết.
• お客きゃくさまは 駅えきで タクシーに お乗のりになりました。 — Khách đã lên taxi ở nhà ga.

Ngữ pháp 3 / 4: ～れる／られる (tôn kính)

〜れる／〜られる: hình thức giống thể bị động nhưng cũng biểu thị sự tôn kính (nhẹ hơn お～になる)

• れる／られる tôn kính: Dùng thể bị động để nói về hành động của đối phương thì thành tôn kính ngữ. Nhẹ hơn お～になる, nghe rất nhiều ở công ty và trên báo đài. Nó không bị giới hạn bởi “từ đặc biệt”, phần lớn động từ đều dùng được: 来こられる、される、飲のまれる đều đúng. Tuy nhiên cũng có ngoại lệ, như いる thì không dùng kiểu này mà phải nói いらっしゃる. Với động từ đã có từ đặc biệt thì từ đặc biệt (いらっしゃる、なさる、召めし上あがる) được dùng nhiều nhất và nên dùng nhất.
• Cách chia giống thể bị động: Nhóm Ⅰ: hàng う→hàng あ＋れる (行いく→行いかれる、読よむ→読よまれる); nhóm Ⅱ: る→られる (起おきる→起おきられる); する→される、来くる→来こられる. Thể ます: 行いかれます.
• “Bị～” hay tôn kính?: Có “người＋に”, chủ ngữ là người bị tác động → thể bị động: 先生せんせいに 名前なまえを 聞きかれました. Chủ ngữ là bậc trên tự làm hành động → tôn kính: 先生せんせいは 帰かえられました. られる của nhóm Ⅱ (起おきられる) và 来こられる có hình thức giống thể khả năng, cũng có thể mang nghĩa “có thể～”, cần xem ngữ cảnh.
• Kính ngữ kép: chỉ cần một lần: Từ đã là tôn kính ngữ thì không thêm れる／られる nữa: ✗ おっしゃられる → おっしゃる; ✗ お帰かえりになられる → お帰かえりになる. 召めし上あがられますか mà Rin nói trong truyện tranh chính là kính ngữ kép, chỉ cần nói 召めし上あがりますか.

• 先生せんせいは あした 大阪おおさかへ 行いかれます。 — Ngày mai thầy cô sẽ đi Osaka.
• 社長しゃちょうは 何時なんじに 来こられますか。 — Mấy giờ giám đốc đến ạ?
• 先生せんせいは 毎日まいにち 本ほんを 読よまれます。 — Thầy cô ngày nào cũng đọc sách.
• お客きゃくさまは もう チェックアウトされました。 — Khách đã trả phòng rồi.
• 社長しゃちょうは 毎日まいにち 六時ろくじに 起おきられます。 — Giám đốc ngày nào cũng dậy lúc sáu giờ.
• 先生せんせいは テニスを されますか。 — Thầy cô có chơi tennis không ạ?

Ngữ pháp 4 / 4: お～ください

お＋thể ます bỏ ます＋ください: lời nhờ tôn kính hơn 〜てください

• Là gì?: Cách nói tôn kính để nhờ đối phương (khách, bậc trên) làm một việc nào đó, lịch sự hơn 〜て ください. Thông báo ở ga, quầy lễ tân khách sạn, cửa hàng ngày nào cũng nói.
• Công thức: お＋(thể ます bỏ ます)＋ください: 待まちます→お待まちください; 乗のります→お乗のりください; 使つかいます→お使つかいください.
• Từ đặc biệt: ご覧らんください: 見みる bỏ ます chỉ còn み, không nói được お見みください. Mời đối phương xem thì dùng ご覧らんください: こちらを ご覧らんください (xin xem bên này).
• Đừng lẫn với thể て: Sau お là thể ます bỏ ます, không phải thể て: ✗ お待まってください → ○ お待まちください. Trường hợp thông thường nói 待まって ください đã học; với khách, bậc trên thì nói お待まちください.

• まもなく 電車でんしゃが 来きます。黄色きいろい 線せんの 内側うちがわで お待まちください。 — Tàu sắp vào ga, xin hãy chờ phía trong vạch vàng.
• どうぞ、お入はいりください。 — Xin mời vào.
• タクシーに お乗のりください。 — Xin mời đi taxi.
• この ペンを お使つかいください。 — Xin mời dùng cây bút này.
• こちらに お名前なまえを お書かきください。 — Xin hãy viết tên của quý vị ở đây.
• 窓まどから 富士山ふじさんを ご覧らんください。 — Xin hãy ngắm núi Phú Sĩ từ cửa sổ.