Bài 134: 〜合う・〜切る・っぱなし・きり

N3 · Bài 134 · 18 phút — Lẫn nhau～, ～hết／～không hết, ～rồi để đó, chỉ có～／từ đó không～: bốn "mảnh ghép nhỏ" gắn sau động từ

Bài trước, người của ủy ban quận đến đo bề rộng đường trước quán くまや, nguy cơ ngày càng gần. Tối nay tổ dân phố Yanaka họp bàn chuyện này. Bài này học bốn "mảnh ghép nhỏ" gắn sau động từ (hoặc số lượng): 合あう、切きる、っぱなし、きり. Gắn vào là nghĩa đổi liền! Xem truyện tranh trước nhé!

Học xong bài này, bạn có thể:

• Dùng 〜合あう để nói "lẫn nhau, cùng～": 話はなし合あう、助たすけ合あう
• Dùng 〜切きる／〜切きれない để nói "～hết, ～đến cùng" và "～không hết"
• Dùng 〜っぱなし để nói "～rồi để đó (không dọn)" và "cứ～ hoài"
• Dùng 〜きり／〜た きり để nói "chỉ có～" và "～từ đó không bao giờ～ nữa"

Cái đêm họp tổ dân phố

Sau khi ủy ban quận đến đo bề rộng đường, tổ dân phố Yanaka họp khẩn, Bác Gấu cũng đến. (町内会ちょうないかい＝tổ dân phố; 店長てんちょう＝chủ quán; 師匠ししょう＝sư phụ; 亡なくなる＝mất (qua đời); 年賀状ねんがじょう＝thiệp năm mới; おはぎ＝bánh ohagi)

合あう＝lẫn nhau; 切きる＝～hết; っぱなし＝để đó không lo; きり＝chỉ có／từ đó không. Bài sau, bảng chuyền tay của tổ dân phố truyền đến tay Rin...

Từ vựng bài này: mảnh ghép nhỏ gắn sau động từ

• 〜合あう (au): lẫn nhau, cùng～
• 話はなし合あう (hanashiau): bàn bạc, thảo luận
• 助たすけ合あう (tasukeau): giúp đỡ lẫn nhau
• 知しり合あう (shiriau): quen biết (nhau)
• 〜切きる (kiru): ～hết (không sót), ～đến cùng
• 〜切きれない (kirenai): ～không hết
• 〜っぱなし (ppanashi): ～rồi để đó; cứ～ hoài
• つけっぱなし (tsukeppanashi): (đèn, tivi) bật mà không tắt
• 立たちっぱなし (tachippanashi): đứng suốt
• 〜きり (kiri): chỉ có～
• 〜た きり (ta kiri): ～từ đó (không bao giờ) ～ nữa
• 一日中いちにちじゅう (ichinichijū): cả ngày
• 亡なくなる (nakunaru): mất, qua đời
• 町内会ちょうないかい (chōnaikai): tổ dân phố (tổ chức của cư dân trong khu)
• おはぎ (ohagi): ohagi (nắm cơm nếp bọc đậu đỏ)

Ngữ pháp 1 / 4: Lẫn nhau～

Gốc ます＋合あう＝"lẫn nhau～": từ hai người trở lên cùng làm một việc cho nhau. 話はなし合あう＝người này nói, người kia nói → bàn bạc; 助たすけ合あう＝giúp đỡ lẫn nhau.

• Gốc ます＋合あう＝lẫn nhau～: Gắn 合あう sau gốc ます: 話はなします→話はなし＋合あう. Nghĩa là từ hai người trở lên cùng làm một việc cho nhau.
• Phần biến đổi là 合あう ở phía sau: 合あう chia như động từ nhóm I: 話はなし合あいます・話はなし合あって・話はなし合あった・助たすけ合あおう (thể ý chí). Phần 話はなし phía trước thì giữ nguyên.
• Làm lẫn nhau với ai thì dùng「と」: くまたと 勉強べんきょうを 教おしえ合あう＝dạy bài cho nhau với Kumata. Cả nhóm cùng làm thì dùng みんなで: みんなで 話はなし合あう.
• Những từ cố định hay gặp: 話はなし合あう (bàn bạc)、助たすけ合あう (giúp đỡ lẫn nhau)、知しり合あう (quen biết nhau). Bỏ う là thành danh từ: 話はなし合あい＝cuộc thảo luận、知しり合あい＝người quen.

• 木きの ことを みんなで 話はなし合あいましょう。 — Chuyện cái cây, mọi người cùng bàn bạc nhé.
• 困こまった ときは 助たすけ合あおう。 — Lúc khó khăn thì giúp đỡ lẫn nhau nhé.
• くまたと 勉強べんきょうを 教おしえ合あった。 — Mình với Kumata đã dạy bài tập cho nhau.
• 二人ふたりは 京都きょうとで 知しり合あった そうです。 — Nghe nói hai người họ quen nhau ở Kyoto.
• 町内会ちょうないかいの 話はなし合あいは 九時くじまで 続つづいた。 — Buổi bàn bạc của tổ dân phố kéo dài đến chín giờ.

Ngữ pháp 2 / 4: ～hết／～không hết

Gốc ます＋切きる＝"～hết (không sót)", "～đến cùng"; thể khả năng 切きれる／切きれない＝"～hết được／～không hết".

• Gốc ます＋切きる＝～hết (không sót): 食たべ切きる＝ăn sạch; 使つかい切きる＝dùng hết; 読よみ切きる＝đọc hết. Nhấn mạnh "toàn bộ, không sót chút nào" hơn 食たべ終おわる.
• 切きれる／切きれない＝～hết được／～không hết: Dùng thể khả năng của 切きる: こんなに たくさん、食たべ切きれない＝nhiều thế này, ăn không hết. Thêm một ví dụ: 数かぞえる＝đếm, 数かぞえ切きれない ほど＝nhiều đến mức đếm không xuể.
• Cũng có nghĩa "đến cùng, đến cực hạn": 疲つかれ切きる＝mệt lử; khi nói về trạng thái thường dùng 〜切きって いる: 疲つかれ切きって いる. 言いい切きる＝nói chắc như đinh đóng cột, khẳng định.
• 切きる chia như nhóm I: 切きって・切きった・切きれない. Thể て của 言いい切きる là 言いい切きって, không phải "言いい切きったて" — thể た và thể て không được chồng lên nhau.

• こんなに たくさん、食たべ切きれない。 — Nhiều thế này, ăn không hết.
• 一日いちにちで この 本ほんを 読よみ切きった。 — Đọc hết cuốn sách này chỉ trong một ngày.
• 一か月いっかげつで お金かねを 使つかい切きって しまった。 — Tiêu hết sạch tiền chỉ trong một tháng.
• 店長てんちょうは 疲つかれ切きって いる。 — Chủ quán mệt lử rồi.
• 言いいたい ことを 全部ぜんぶ 言いい切きって、座すわった。 — Nói hết những điều muốn nói rồi ngồi xuống.

Ngữ pháp 3 / 4: ～rồi để đó

Gốc ます＋っぱなし có hai nghĩa: ①làm xong rồi cứ để nguyên đó (đáng lẽ phải tắt, phải dọn) ②cứ～ hoài, không ngừng.

• ①Gốc ます＋っぱなし＝làm xong rồi bỏ đó: つける→つけっぱなし (bật mà không tắt)、開あける→開あけっぱなし、出だす→出だしっぱなし (nước cứ chảy). Thường mang giọng phàn nàn "đáng lẽ phải dọn mà không dọn".
• Ba cách dùng thường gặp: 〜っぱなしだ (trạng thái): 窓まどが 開あけっぱなしだ. 〜っぱなしで＋động từ: つけっぱなしで 寝ねた. 〜っぱなしに する: 出だしっぱなしに しないで ください. Khẩu ngữ hay nói「〜が〜っぱなしだ」để tả trạng thái trước mắt (水みずが 出だしっぱなしだ); còn nói về việc mình hay người khác làm thì dùng「〜を〜っぱなしに する」.
• ②Cũng có nghĩa "cứ～ hoài": 立たちっぱなし＝đứng suốt; 座すわりっぱなし＝ngồi suốt: 一日中いちにちじゅう 立たちっぱなしで、足あしが 痛いたい. Trong truyện, chủ quán nói quán "bốn mươi năm 開あけっぱなし" là lời đùa phóng đại, không phải thật sự bốn mươi năm không đóng cửa.
• So sánh với まま và 〜て おく: まま chỉ là "giữ nguyên hiện trạng", rất trung tính: 窓まどを 開あけた まま＝cửa sổ cứ mở. っぱなし nghe suồng sã hơn, hay mang ý "bỏ đó không lo"; muốn nhờ ai đó cố ý để mở một cách lịch sự thì nên dùng 開あけて おいて ください hoặc 開あけた ままに して ください.

• テレビを つけっぱなしで 寝ねて しまった。 — Bật tivi rồi ngủ quên.
• 窓まどを 開あけっぱなしに しないで ください。 — Xin đừng để cửa sổ mở mà không đóng.
• 水みずが 出だしっぱなしだよ。 — Nước cứ chảy mà không tắt kìa!
• 一日中いちにちじゅう 立たちっぱなしで、足あしが 痛いたい。 — Đứng suốt cả ngày, đau chân quá.
• この 店みせは 四十年よんじゅうねん、開あけっぱなしだ。 — Quán này mở suốt 40 năm chưa từng đóng cửa. (lời đùa phóng đại)

Ngữ pháp 4 / 4: Chỉ có～／từ đó không

Thể た＋きり (phía sau thường là phủ định)＝"～rồi từ đó không bao giờ～ nữa"; số lượng／danh từ＋きり＝"chỉ có～ (chỉ có chừng đó)".

• Thể た＋きり＝～rồi từ đó không bao giờ～ nữa: 師匠ししょうが 亡なくなった きり、はなさんとは 会あって いない＝từ khi sư phụ mất, chưa gặp lại bà はな. Chuyện đó trở thành "lần cuối cùng", sau đó mọi thứ dừng lại, nên phía sau thường là phủ định.
• Số lượng／danh từ＋きり＝chỉ có～: 二人ふたりきり＝chỉ có hai người; 一回いっかいきり＝chỉ một lần. Khá giống だけ, nhưng có thêm cảm giác "chỉ chừng đó thôi, sau đó không còn nữa".
• 〜きりだ đặt cuối câu: 年賀状ねんがじょうは あの 一枚いちまいきりだ＝thiệp năm mới chỉ có đúng tấm đó. Khẩu ngữ hay nói っきり: 二人ふたりっきり.
• Họ hàng với 切きる: きり vốn xuất phát từ 切きる (cắt đứt): sau khoảnh khắc đó thì mọi thứ "đứt". Vì vậy sau thể た＋きり thường là "không còn～ nữa".

• 師匠ししょうが 亡なくなった きり、はなさんとは 会あって いない。 — Từ khi sư phụ mất, tôi chưa gặp lại はな.
• 朝あさ コーヒーを 飲のんだ きり、何なにも 食たべて いない。 — Sáng uống cà phê xong, rồi chẳng ăn gì cả.
• 二人ふたりきりで 話はなしたい ことが ある。 — Có chuyện muốn nói riêng, chỉ hai người với nhau.
• チャンスは 一回いっかいきりだ。 — Cơ hội chỉ có một lần.
• 兄あには 東京とうきょうへ 行いった きり、帰かえって こない。 — Anh trai đi Tokyo rồi từ đó không về nữa.