Bài 109: べきだ・ものだ・たものだ

N3 · Bài 109 · 18 phút — Nên ~, vốn dĩ là ~, ngày xưa hay ~: ba cuối câu để nói chủ trương, lẽ thường và nỗi nhớ

Bài trước bạn đã học ないことはない・ことはない・おそれがある, và Rin cũng đã dẫn tour đầu tiên thật êm đẹp. Bài này học ba cuối câu mang “tâm trạng của người nói”: chủ trương, lẽ thường, nỗi nhớ. Xem truyện tranh trước nhé!

Học xong bài này, bạn có thể:

• Dùng べきだ／べきではない để nói “(tôi cho rằng) nên ~ / không nên ~”
• Dùng ものだ／ものではない để nói lẽ thường “vốn dĩ là ~” và cảm thán “thật là ~ nhỉ”
• Dùng たものだ để hồi tưởng “ngày xưa hay ~” với tâm trạng hoài niệm
• Phân biệt べきだ、ほうがいい、ものだ、たことがある

Lời sư phụ hay nói

Tour đầu tiên kết thúc bình an. Tối về くまや, Bác Gấu vừa lau bát vừa nhớ sư phụ. (昔むかし＝ngày xưa; 師匠ししょう＝sư phụ; 三杯さんばい＝ba bát)

べきだ＝tôi cho là nên, ものだ＝vốn dĩ là / thật là ~ nhỉ, たものだ＝ngày xưa hay ~.

Từ vựng bài này: chủ trương, lẽ thường, hoài niệm

• べきだ (beki da): nên ~ (chủ trương của người nói)
• べきではない (beki dewa nai): không nên ~
• ものだ (mono da): vốn dĩ là ~; thật là ~ nhỉ
• ものではない (mono dewa nai): (theo lẽ thường) không nên ~
• 〜たものだ (ta mono da): ngày xưa hay ~ (hoài niệm)
• 師匠ししょう (shishō): sư phụ (người thầy dạy nghề)
• お客きゃくさん (okyaku-san): khách
• 大切たいせつに する (taisetsu ni suru): trân trọng, đối đãi tử tế
• 三杯さんばい (sanbai): ba bát, ba ly
• 昔むかし (mukashi): ngày xưa, trước kia
• なつかしい (natsukashii): nhớ nhung, hoài niệm
• 時間じかんが たつ (jikan ga tatsu): thời gian trôi qua
• 約束やくそく (yakusoku): lời hứa, cuộc hẹn
• 守まもる (mamoru): giữ (lời), bảo vệ
• 先さきに (saki ni): trước, sớm hơn ~
• 一度いちど (ichido): một lần
• 助たすける (tasukeru): giúp đỡ, cứu
• 川かわ (kawa): sông
• 夜市よいち (yoichi): chợ đêm
• ガイド (gaido): hướng dẫn viên

Ngữ pháp 1 / 3: べきだ・べきではない

べきだ＝(tôi cho là) nên ~: nói chủ trương của mình về “đúng hay sai, nên hay không nên”. Phủ định chuẩn là べきではない (không nên ~).

• べきだ＝tôi cho là nên: Người nói dựa vào đạo lý, lương tâm mà chủ trương “làm vậy mới đúng”: 約束やくそくは 守まもる べきだ. ＝Lời hứa thì phải giữ. Mạnh hơn ほうがいい (lời khuyên), giống như nói ra một niềm tin.
• Cách nối: thể từ điển＋べきだ: 行いく べきだ、食たべる べきだ、来くる べきだ. する có hai cách: するべきだ／すべきだ (す＋べき viết liền thành すべき, trang trọng hơn, hay dùng trong văn viết). Lịch sự: べきです.
• Phủ định: べきではない: Cách nói chuẩn của “không nên ~” ＝ thể từ điển＋べきではない (べきでは ありません). 食たべない べきだ thỉnh thoảng vẫn nghe thấy nhưng không tự nhiên, đi thi bị tính là sai → hãy nói 食たべる べきではない ✓.
• Phân biệt với なければならない、ほうがいい: なければならない＝quy tắc, bắt buộc phải làm; ほうがいい＝lời khuyên cho người nghe; べきだ＝phán đoán đúng sai trong lòng tôi. Nói thẳng “〜べきです” với thầy cô, khách nghe như đang lên lớp, hãy đổi sang câu nhờ vả kiểu 〜て いただけませんか.

• 約束やくそくは 守まもる べきだ。 — Lời hứa thì phải giữ.
• 日本にほんに 来きたら、一度いちど 温泉おんせんに 入はいる べきです。 — Đã đến Nhật thì nên ngâm onsen một lần.
• 電車でんしゃの 中なかで 大おおきい 声こえで 話はなす べきではない。 — Trên tàu điện không nên nói chuyện lớn tiếng.
• 困こまって いる 人ひとが いたら、助たすける べきだ。 — Thấy người gặp khó khăn thì nên giúp đỡ.
• ガイドは お客きゃくさんより 先さきに 来くる べきです。 — Hướng dẫn viên nên đến trước khách.

Ngữ pháp 2 / 3: ものだ・ものではない

ものだ＝vốn dĩ là ~: nói lẽ thường, bản tính ai cũng công nhận; cũng diễn tả cảm thán “thật là ~ nhỉ”. Phủ định ものではない＝(theo lẽ thường) không nên ~.

• Lẽ thường, bản tính: vốn dĩ là ~: Nói đạo lý ai cũng công nhận hoặc bản tính của sự vật: 子こどもは よく 泣なく ものだ. ＝Trẻ con vốn hay khóc. Mang sắc thái “chuyện bình thường thôi, đừng làm quá”.
• Cảm thán: thật là ~ nhỉ: Thốt lên về thời gian, sự thay đổi: 時間じかんが たつのは 早はやい ものだ. ＝Thời gian trôi nhanh thật. Phía trước thường là tính từ.
• ものではない＝theo lẽ thường không nên ~: Dùng để khuyên bảo, dạy dỗ: 食たべながら 歩あるく ものではない. ＝Không nên vừa ăn vừa đi. So với べきではない, nó có thêm cảm giác “đây là điều cơ bản trong đạo làm người”, thường là người lớn nói với người nhỏ.
• Cách nối: Động từ thể từ điển／ない, tính từ い＋ものだ; tính từ な＋な＋ものだ (元気げんきな ものだ). Lịch sự: ものです. Phía trước phải là đạo lý chung, không đặt việc xảy ra một lần vào.

• 子こどもは よく 泣なく ものだ。 — Trẻ con vốn hay khóc.
• 人ひとは 変かわる ものだ。 — Con người vốn là sẽ thay đổi.
• 時間じかんが たつのは 早はやい ものですね。 — Thời gian trôi nhanh thật.
• 日本にほんに 来きて もう 一年いちねん。早はやい ものだ。 — Đến Nhật đã một năm rồi, nhanh thật.
• 食たべながら 歩あるく ものではない。 — (Theo lẽ thường) không nên vừa ăn vừa đi.

Ngữ pháp 3 / 3: たものだ

Thể た＋ものだ＝ngày xưa hay ~: hồi tưởng việc từng lặp lại trong quá khứ, kèm tâm trạng “nhớ quá”.

• Thể た＋ものだ＝ngày xưa hay ~: Hồi tưởng thói quen trong quá khứ: 昔むかしは よく ここで 遊あそんだ ものだ. ＝Ngày xưa tôi hay chơi ở đây. Mang tâm trạng hoài niệm, thường đi cùng よく、毎日まいにち、昔むかしは、子こどもの とき. Trong truyện, Bác Gấu nói 昔むかし、師匠ししょうは よく 言いった ものだ……＝Ngày xưa sư phụ hay nói.
• Chỉ dùng cho việc “lặp lại”: Việc chỉ xảy ra một lần thì không dùng được: 昨日きのう 食たべた ものだ ✗. Chỉ nêu sự thật thì dùng 〜ました.
• Phân biệt với たことがある: たことがある＝từng có trải nghiệm này (một lần cũng tính); たものだ＝ngày xưa hay làm, nay nhớ lại thấy hoài niệm. 一度いちど (một lần) không đi với たものだ.
• Phân biệt với ものだ (hiện tại): 子こどもは よく 食たべる ものだ＝trẻ con vốn rất biết ăn (lẽ thường); 子こどもの とき よく 食たべた ものだ＝hồi nhỏ tôi hay ăn món này (hoài niệm). Hãy nhìn xem trước もの có phải thể た không.

• 昔むかしは よく この 川かわで 泳およいだ ものだ。 — Ngày xưa tôi hay bơi ở con sông này.
• 子こどもの とき、毎日まいにち 外そとで 遊あそんだ ものです。 — Hồi nhỏ ngày nào tôi cũng chơi ngoài trời.
• 学生がくせいの とき、よく 友ともだちと 朝あさまで 話はなした ものだ。 — Thời sinh viên tôi hay tán gẫu với bạn đến sáng.
• 台湾たいわんでは よく 夜市よいちに 行いった ものです。 — Hồi ở Đài Loan tôi hay đi chợ đêm.
• 師匠ししょうは よく「お客きゃくさんは 大切たいせつに する べきだ」と 言いった ものだ。 — Sư phụ ngày xưa hay nói: “Phải trân trọng khách.”