Bài 178: べく・まじき・べからず

N1 · Bài 178 · 18 phút — Ông nội sắp tới, vậy mà cái cây lại bị rào lại: học cách nói văn viết về mục đích, chê trách và cấm đoán

Ở bài trước, Rin chính thức trở thành một thành viên của công ty du lịch. Bài này học ba cách nói rất “văn viết”: べく (để ~), まじき (không được phép có ~), べからず (cấm ~). Chúng hay xuất hiện trên báo chí, trong diễn văn và trên biển báo. Xem truyện tranh trước nhé!

Học xong bài này, bạn có thể:

• Dùng べく để viết mục đích trang trọng “để ~”: おじいちゃんを 迎むかえるべく、準備じゅんびする
• Dùng に あるまじき để chê trách nghiêm khắc “là ~ thì không được phép có ~”: ガイドに あるまじき 遅刻ちこく
• Hiểu べからず trên biển báo “cấm ~”: この先さき、立たち入いるべからず
• Phân biệt rõ: cả ba đều là văn viết; trong hội thoại hằng ngày hãy đổi sang ために、ないで ください

Tấm biển trên hàng rào

Rin vào công ty du lịch, ngày ông nội sang Nhật cũng gần rồi, ngày nào Rin cũng ra gốc cây chuẩn bị... (案内あんない＝hướng dẫn, 下見したみ＝đi khảo sát trước, 寝坊ねぼう＝ngủ quên)

べく＝để ~; まじき＝không được phép có ~; べからず＝cấm ~. Bài sau, báo đăng một bài xã luận về cái cây này!

Từ vựng bài này: tấm biển dưới gốc cây

• 〜べく (beku): để ~ (mục đích, văn viết)
• 〜に あるまじき (ni arumajiki): (là ~) không được phép có ~
• 〜べからず (bekarazu): cấm ~, không được ~ (biển báo)
• 〜べからざる (bekarazaru): không thể ~ (đứng trước danh từ)
• 迎むかえる (mukaeru): đón, đón tiếp
• 下見したみ (shitami): đi khảo sát trước, xem trước một lần
• 案内あんない (annai): hướng dẫn, dẫn đường
• ルート (rūto): tuyến đường
• 空港くうこう (kūkō): sân bay
• 工事こうじ (kōji): công trình, thi công
• 立たち入いる (tachiiru): đi vào (khu vực cấm)
• 遅刻ちこく (chikoku): đến muộn, đi trễ
• 寝坊ねぼう (nebō): ngủ quên, dậy muộn
• プロ (puro): chuyên gia, dân chuyên nghiệp
• ミス (misu): sai sót, lỗi
• 選手せんしゅ (senshu): tuyển thủ, vận động viên
• 教師きょうし (kyōshi): giáo viên
• 行為こうい (kōi): hành vi
• 態度たいど (taido): thái độ
• 発言はつげん (hatsugen): phát ngôn, lời nói
• 許ゆるす (yurusu): tha thứ, cho phép
• だます (damasu): lừa gạt
• 芝生しばふ (shibafu): bãi cỏ
• 苔こけ (koke): rêu
• 踏ふむ (fumu): giẫm, đạp
• 館内かんない (kannai): trong tòa nhà (trong bảo tàng, v.v.)
• 撮影さつえい (satsuei): chụp ảnh, quay phim
• 欠かく (kaku): thiếu
• 山登やまのぼり (yamanobori): leo núi
• 夢ゆめを かなえる (yume o kanaeru): biến ước mơ thành hiện thực (夢ゆめ＝giấc mơ, ước mơ)
• 合格ごうかく (gōkaku): đỗ, trúng tuyển
• 確認かくにん (kakunin): xác nhận, kiểm tra lại

Ngữ pháp 1 / 3: べく

V thể từ điển＋べく＝để ~ (mục đích, văn viết). する thành すべく. Vế sau là hành động chủ ngữ tự làm vì mục đích đó.

• Hình thức: V thể từ điển＋べく: Thêm べく ngay sau động từ thể từ điển: 迎むかえるべく、守まもるべく. Động từ する thành すべく (確認かくにんすべく); cũng gặp するべく. Không gắn trực tiếp với danh từ: ×試験しけんの べく。
• Nghĩa: để ~ (mục đích): ＝ために. 夢ゆめを かなえるべく、日本にほんへ 来きた＝để thực hiện ước mơ, (tôi) đã đến Nhật.
• Vế sau: hành động của mình: Phía sau là việc chủ ngữ tự làm vì mục đích (準備じゅんびした、集あつまった). Không dùng với yêu cầu “hãy ~”, “~ nhé”, lời rủ rê. Muốn nhờ người khác thì dùng ために (確認かくにんするために 来きて ください); còn nếu là kết quả ngoài tầm kiểm soát như “đến sớm” thì dùng ように.
• Sắc thái: văn viết, trang trọng: Hay dùng trên báo, diễn văn, kế hoạch, báo cáo. So sánh ba cách nói “để”: ために＝thông thường, dùng ở mọi hoàn cảnh; べく＝văn viết, trang trọng (báo, kế hoạch); んがため＝cổ văn hơn, nhấn mạnh quyết tâm (bài trước: 約束やくそくを 果はたさんが ため). Nghĩa đều là “để”, khác nhau ở độ trang trọng. Rin dùng べく trong truyện là đang “tuyên bố quyết tâm”, hơi nghiêm túc quá mức.

• 夢ゆめを かなえるべく、日本にほんへ 来きました。 — Để thực hiện ước mơ, tôi đã đến Nhật Bản.
• 試験しけんに 合格ごうかくすべく、毎晩まいばん 勉強べんきょうした。 — Để thi đỗ, tối nào tôi cũng học.
• おじいちゃんを 迎むかえるべく、空港くうこうまでの 道みちを 調しらべた。 — Để đón ông nội, tôi đã tra sẵn đường đến sân bay.
• 町まちの 歴史れきしを 伝つたえるべく、ツアーを 作つくりました。 — Để truyền tải lịch sử của khu phố, đã thiết kế một lộ trình.
• 木きを 守まもるべく、町まちの 人ひとたちが 集あつまった。 — Để bảo vệ cái cây đó, người dân trong phố đã tụ họp lại.

Ngữ pháp 2 / 3: まじき

N＋に（として）あるまじき＋N＝(là ~) không được phép có ~: lời chê trách rất nặng. Phía sau nhất định là danh từ.

• Hình thức: N＋に／として あるまじき＋N: Phổ biến nhất là “vai trò＋に あるまじき＋danh từ”: ガイドに あるまじき 遅刻ちこく、先生せんせいとして あるまじき 言葉ことば。まじき vốn gắn sau động từ thể từ điển (あるまじき＝ある＋まじき); ngày nay ngoài あるまじき, chủ yếu chỉ còn trong các cụm cố định như 許ゆるすまじき 行為こうい (hành vi không thể tha thứ).
• Nghĩa: là ~ thì không được phép có ~: Chê trách hành vi, thái độ, phát ngôn của ai đó “hoàn toàn không xứng với vai trò của họ”. Giọng rất nặng, hay gặp trên báo, bài bình luận.
• Phía sau nhất định là danh từ: Hay đi với 行為こうい・態度たいど・発言はつげん・ミス・こと. Không được đặt cuối câu để kết thúc luôn: ×あるまじきだ → ○あるまじき ことだ。
• Chỉ dùng cho điều tiêu cực: まじき luôn là lời chê trách; muốn khen thì dùng らしい đã học (ガイドらしい 笑顔えがお). Cũng đừng nhầm với まい đã học (quyết không ~): まい đặt cuối câu, còn まじき đặt trước danh từ.

• ガイドに あるまじき 遅刻ちこくだ。 — Đây là kiểu đi trễ mà một hướng dẫn viên không được phép có.
• 社会人しゃかいじんとして あるまじき 行為こういです。 — Đây là hành vi mà một người đi làm không được phép có.
• お客きゃくさんの 前まえで 寝ねるのは、ガイドとして あるまじき 態度たいどだ。 — Ngủ trước mặt khách là thái độ mà hướng dẫn viên không được phép có.
• お年寄としよりを だますのは、許ゆるすまじき 行為こういだ。 — Lừa người già là hành vi không thể tha thứ.
• 選手せんしゅに あるまじき 発言はつげんが 問題もんだいに なった。 — Phát ngôn mà một tuyển thủ không được phép nói đã gây ra sóng gió.

Ngữ pháp 3 / 3: べからず

V thể từ điển＋べからず＝cấm ~, không được ~: cách viết trên biển báo, quy tắc. する thành すべからず; trước danh từ dùng べからざる.

• Hình thức: V thể từ điển＋べからず: Thêm べからず sau động từ thể từ điển: 入はいるべからず、捨すてるべからず. Động từ する thành すべからず (撮影さつえいすべからず). (Thỉnh thoảng cũng gặp するべからず.)
• Dùng ở đâu: biển báo, quy tắc, khẩu hiệu: Biển cắm ở chùa, công viên, tiệm lâu đời, hoặc quy tắc tự đặt cho mình. Khi nhắc người khác trực tiếp, hãy dùng ないで ください hoặc ては いけません đã học; nói べからず trực tiếp nghe như đang đọc biển.
• べからざる＋N: không thể ~: Trước danh từ đổi thành べからざる: 欠かくべからざる もの＝thứ không thể thiếu; 許ゆるすべからざる 行為こうい＝hành vi không thể tha thứ. Gợi ý cho người Việt: nghe quen như “bất khả khuyết”, “bất khả tha thứ”.
• So sánh với べきではない: べきではない đã học＝“tôi cho rằng không nên”, là ý kiến, lời khuyên; べからず＝“cấm”, là quy tắc, mệnh lệnh, cứng và văn viết hơn.

• この先さき、立たち入いるべからず。 — Phía trước cấm vào.
• 芝生しばふに 入はいるべからず。 — Không được vào bãi cỏ.
• 館内かんないで 撮影さつえいすべからず。 — Cấm chụp ảnh trong tòa nhà.
• 寝ねる 前まえに 甘あまい ものを 食たべるべからず。 — (Quy định của riêng mình) Trước khi ngủ không được ăn đồ ngọt.
• 地図ちずは、ガイドに とって 欠かくべからざる ものです。 — Bản đồ là thứ không thể thiếu đối với hướng dẫn viên.