Bài 161: かねる・かねない・得る・っこない

N2 · Bài 161 · 18 phút — Từ chối lịch sự, lo kết quả xấu, nói "có thể/không thể xảy ra", và nói với bạn "làm gì có chuyện đó": thư trả lời của ủy ban quận

Bài trước, bức tranh của Piyo đã thành trang bìa của bản kiến nghị. Bài này, Rin nhận được thư trả lời đầu tiên của ủy ban quận. Bạn sẽ học bốn cách nói liên quan đến "có thể／không thể": かねる (xin phép không thể), かねない (e là sẽ), 得うる (có thể xảy ra), っこない (làm gì có chuyện). Xem truyện tranh trước nhé!

Học xong bài này, bạn có thể:

• Hiểu và nói được lời từ chối khéo bằng かねます: 賛成さんせいしかねます＝xin phép không thể tán thành
• Dùng かねない để nhắc "cứ thế này e là sẽ có chuyện xấu": 事故じこに なりかねない
• Dùng 得うる／得えない để nói "có thể／không thể xảy ra", và đọc đúng うる・える
• Dùng っこない với bạn bè để nói "làm gì có chuyện đó", và đọc đúng 来きっこない

Thư trả lời của ủy ban quận

Trang bìa Piyo vẽ đã xong, Rin nộp phương án thay thế cho ủy ban quận. Thư trả lời đầu tiên đến rồi! (案あん＝phương án, 賛成さんせい＝tán thành, 事故じこ＝tai nạn, 通とおる＝đi qua, 勝かつ＝thắng)

かねます＝xin phép không thể; かねない＝e là sẽ; 得うる＝có thể xảy ra; っこない＝làm gì có chuyện. Bài sau, dưới gốc cây đầy tuyết, Rin có trụ nổi không?

Từ vựng bài này: ủy ban quận và "có thể／không thể"

• 〜かねます (kanemasu): xin phép không thể～, không tiện～ (từ chối lịch sự)
• 〜かねない (kanenai): e là sẽ～, có khi sẽ～ (kết quả xấu)
• あり得うる (ariuru): có thể (xảy ra, tồn tại)
• あり得えない (arienai): không thể nào; (khẩu ngữ) vô lý quá
• 勝かてっこない (katekkonai): làm gì có chuyện thắng, tuyệt đối không thắng nổi
• 賛成さんせい (sansei): tán thành, đồng ý (Hán Việt: 賛成 = tán thành)
• 案あん (an): phương án, đề xuất (Hán Việt: 案 = án)
• 回答かいとう (kaitō): (chính thức) thư trả lời, câu trả lời (Hán Việt: 回答 = hồi đáp)
• 窓口まどぐち (madoguchi): quầy giao dịch (cơ quan, ngân hàng)
• 丁寧ていねい (teinei): lịch sự, nhã nhặn; cẩn thận, tỉ mỉ
• 事故じこ (jiko): tai nạn, sự cố (Hán Việt: sự cố)
• 救急車きゅうきゅうしゃ (kyūkyūsha): xe cứu thương (Hán Việt: cứu cấp xa)
• 通とおる (tōru): đi qua, thông qua
• 勝かつ (katsu): thắng, hơn
• チーム (chīmu): đội, đội bóng
• 方法ほうほう (hōhō): phương pháp, cách (Hán Việt: phương pháp)
• 判断はんだん (handan): phán đoán (Hán Việt: phán đoán)
• 起おこる (okoru): xảy ra
• 地震じしん (jishin): động đất (Hán Việt: địa chấn)
• 風邪かぜ (kaze): cảm lạnh (風邪かぜを ひく＝bị cảm)
• 合格ごうかく (gōkaku): đỗ, đạt (Hán Việt: hợp cách)
• 転ころぶ (korobu): ngã, té
• 一晩ひとばん (hitoban): một đêm, một buổi tối
• 残のこす (nokosu): để lại, chừa lại (không ăn hết)
• 坂さか (saka): dốc, con dốc
• 一気いっきに (ikki ni): một mạch, một hơi

Ngữ pháp 1 / 4: かねる

Động từ thể ます (bỏ ます)＋かねる＝xin phép không thể～, không tiện～: vì lập trường, quy định hay tâm lý mà dù muốn làm cũng khó làm. Hay dùng nhất để từ chối lịch sự: その 案あんには 賛成さんせいしかねます＝xin phép không thể tán thành phương án đó.

• Hình thức: Vます形けい (bỏ ます)＋かねる: 賛成さんせいします → 賛成さんせいし＋かねます; わかります → わかり＋かねます; 決きめます → 決きめ＋かねる.
• Ý nghĩa: muốn làm cũng khó làm: Vì lập trường, quy định hay tâm lý nên "dù muốn làm cũng khó làm được". Trọng tâm là "không tiện", không phải "không biết".
• Hay gặp nhất: từ chối lịch sự: Nhân viên, quầy giao dịch, công ty rất hay dùng かねます: わかりかねます (điểm này chúng tôi không thể trả lời), お答こたえしかねます (xin phép không thể trả lời). Nghe thấy nó nghĩa là "không được", chỉ là nói rất lịch sự.
• Không dùng cho "năng lực": Những chuyện thuộc năng lực như không biết bơi, không đọc được chữ thì dùng phủ định của thể khả năng: 泳およげません. Nói 泳およぎかねます nghe rất lạ.

• その 案あんには 賛成さんせいしかねます。 — Xin phép không thể tán thành phương án đó.
• すみませんが、わかりかねます。 — Xin lỗi, về điểm này chúng tôi không thể trả lời.
• その 質問しつもんには お答こたえしかねます。 — Câu hỏi này xin phép không thể trả lời.
• どちらに するか、決きめかねて いる。 — Chọn cái nào, mãi vẫn chưa quyết được.
• 電話でんわでは 判断はんだんしかねます。 — Chỉ qua điện thoại thì chúng tôi khó phán đoán.

Ngữ pháp 2 / 4: かねない

Động từ thể ます (bỏ ます)＋かねない＝e là sẽ～, có khi sẽ～: cứ thế này rất có thể dẫn đến kết quả xấu. 事故じこに なりかねない＝e là sẽ gây ra tai nạn.

• Hình thức: Vます形けい (bỏ ます)＋かねない: なります → なり＋かねない; ひきます → ひき＋かねない; 忘わすれます → 忘わすれ＋かねない. Dạng lịch sự là かねません.
• Ý nghĩa: e là sẽ～: Diễn tả "cứ thế này rất có thể thành kết quả xấu", mang sắc thái lo lắng hoặc cảnh báo. Ủy ban quận đang lo: đường hẹp thì khi xe cứu thương đi qua có thể xảy ra tai nạn.
• Chỉ dùng cho kết quả xấu: Chuyện tốt như 合格ごうかく (đỗ) thì không dùng được. Khả năng cho chuyện tốt dùng かもしれない.
• Đừng nhầm với かねる: かねます＝xin phép không thể (không làm); かねない／かねません＝e là sẽ (sẽ xảy ra). Chỉ khác chút xíu mà nghĩa gần như ngược nhau!

• 道みちが 狭せまいと、事故じこに なりかねない。 — Đường quá hẹp thì e là sẽ xảy ra tai nạn.
• 寝ねないで 勉強べんきょうすると、風邪かぜを ひきかねない。 — Không ngủ mà cứ học mãi thì e là sẽ bị cảm.
• あの 人ひとなら、約束やくそくを 忘わすれかねない。 — Nếu là người đó thì có khi sẽ quên cuộc hẹn.
• そんな 言いい方かたを すると、誤解ごかいされかねません。 — Nói chuyện kiểu đó thì e là sẽ bị hiểu lầm. (誤解ごかい＝hiểu lầm)
• このままでは、古ふるい 店みせが なくなりかねない。 — Cứ thế này, tiệm lâu đời e là sẽ biến mất.

Ngữ pháp 3 / 4: 得うる

Động từ thể ます (bỏ ます)＋得うる＝có thể～; ＋得えない＝không thể～. Nói về việc "có khả năng xảy ra, tồn tại hay không". ほかの 方法ほうほうも まだ あり得うる＝vẫn có thể có cách khác.

• Hình thức: Vます形けい (bỏ ます)＋得うる: あります → あり＋得うる; 起おこります → 起おこり＋得うる; 考かんがえます → 考かんがえ＋得うる.
• Cách đọc: うる・える: Dạng từ điển đọc うる hoặc える đều được: あり得うる／あり得える. Các dạng khác luôn đọc え: 得えない、得えます、得えません.
• Ý nghĩa: có thể／không thể: 得うる＝có thể (xảy ra, tồn tại); 得えない＝không thể. Hay gặp nhất là あり得うる／あり得えない. Khẩu ngữ nói 「ありえない！」 nghĩa là "vô lý quá!"
• Không dùng cho năng lực thường ngày: Nói người ta "làm được hay không" trong đời thường thì dùng thể khả năng: 話はなせる. 得うる chủ yếu nói việc có khả năng xảy ra hay không, sắc thái hơi trang trọng (trong văn viết có vài trường hợp ngoại lệ).

• ほかの 方法ほうほうも まだ あり得うる。 — Vẫn có thể có cách khác.
• 地震じしんは いつでも 起おこり得うる。 — Động đất có thể xảy ra bất cứ lúc nào.
• そんな ことは あり得えない。 — Chuyện như thế không thể nào.
• 考かんがえ得うる 方法ほうほうは 全部ぜんぶ 試ためした。 — Mọi cách nghĩ ra được đều đã thử hết rồi. (試ためす＝thử)
• 計画けいかくが 変かわる ことも あり得えます。 — Kế hoạch cũng có thể thay đổi.

Ngữ pháp 4 / 4: っこない

Động từ thể ます (bỏ ます)＋っこない＝làm gì có chuyện～, tuyệt đối không～: khẩu ngữ có sắc thái rất mạnh. 勝かてっこない＝làm gì có chuyện thắng. 来くる phải nói 来きっこない (đọc きっこない).

• Hình thức: Vます形けい (bỏ ます)＋っこない: 勝かて trong 勝かてっこない là thể ます bỏ ます của thể khả năng 勝かてる. 勝かてます → 勝かて＋っこない; できます → でき＋っこない; 来きます → 来き＋っこない (đọc きっこない).
• Ý nghĩa: làm gì có chuyện～: "Tuyệt đối không thể～", sắc thái rất mạnh, nghĩa gần với わけが ない.
• Hay đi với thể khả năng: Các động từ mang nghĩa "làm được" như 勝かてる、できる、わかる、覚おぼえられる là hay gặp nhất: 勝かてっこない＝làm gì có chuyện thắng.
• Chỉ dùng với bạn bè: っこない rất khẩu ngữ, không dùng ở quầy giao dịch hay khi nói với thầy cô. わけが ありません／はずが ありません tuy là dạng lịch sự nhưng sắc thái vẫn rất mạnh; muốn nói khéo hơn, có thể nói 「それは 難むずかしいと 思おもいます」 hoặc 「できないと 思おもいます」.

• もう 勝かてっこないよ。 — Không thể thắng nổi đâu.
• 一晩ひとばんで 全部ぜんぶ 覚おぼえられっこない。 — Một đêm mà học thuộc hết thì làm gì có chuyện.
• こんな 雪ゆきの 日ひに、バスなんて 来きっこない。 — Tuyết thế này thì xe buýt làm gì có chuyện đến.
• そんな 難むずかしい こと、できっこないよ。 — Việc khó như thế thì làm gì có chuyện làm được.
• 説明せつめいしても、わかりっこないよ。 — Dù có giải thích thì anh ấy cũng làm gì có chuyện hiểu.