Bài 121: なんか・くせに・にしては・わりに

N3 · Bài 121 · 18 phút — Khiêm tốn, châm chọc, bất ngờ: bốn cách "đánh giá"

Bài trước bạn đã học こそ・さえ・はもちろん, và hòm thư của Rin có một lá thư từ Kyoto chỉ viết "春はるに なったら、また ここで。". Bài này học bốn cách "đánh giá": なんか (khiêm tốn, coi nhẹ), くせに (rõ ràng ~ mà lại ~), にしては・わりに (khác với dự đoán). Xem truyện trước nhé!

Học xong bài này, bạn có thể:

• Dùng なんか／なんて để nói khiêm tốn về mình, coi nhẹ một việc, hoặc nói "vậy mà lại ~"
• Dùng くせに để châm chọc người khác: "rõ ràng ~ mà lại ~"
• Dùng にしては để nói "xét về ~ thì kết quả ngoài dự đoán"
• Dùng わりに để nói "so với mức độ của ~ thì không tương xứng", và phân biệt với にしては

Kế hoạch tân binh

Sau buổi họp duyệt kế hoạch, Rin chỉ mất một cuối tuần viết xong bản chính thức; Thầy Mèo cũng đến giúp xem kế hoạch tiếng Nhật. (新人しんじん＝tân binh, 企画書きかくしょ＝bản kế hoạch, やせる＝gầy đi)

なんか＝khiêm tốn hoặc coi nhẹ, くせに＝rõ ràng ~ mà lại ~, にしては・わりに＝khác với dự đoán. Bài sau: tour Yanaka chạy thử lần đầu!

Từ vựng bài này: đánh giá và châm chọc

• 〜なんか／〜なんて (nanka / nante): kiểu như ~, ~ gì đó; vậy mà lại ~
• 〜くせに (kuse ni): rõ ràng ~ mà lại ~ (có ý trách)
• 〜に しては (ni shite wa): xét về ~ (mà kết quả ngoài dự đoán)
• 〜わりに（は） (wari ni (wa)): so với mức độ ~ mà lại ~
• 新人しんじん (shinjin): tân binh, người mới
• 企画書きかくしょ (kikakusho): bản kế hoạch
• まだまだ (madamada): còn kém xa; còn sớm lắm
• やせる (yaseru): gầy đi
• 遅おくれる (okureru): trễ, muộn
• 一人ひとりで (hitori de): một mình
• お弁当べんとう (obentō): cơm hộp
• ピーマン (pīman): ớt chuông
• めずらしい (mezurashii): hiếm, hiếm thấy
• カラオケ (karaoke): karaoke
• 自分じぶん (jibun): bản thân, tự mình
• 文句もんくを 言いう (monku o iu): phàn nàn, càu nhàu
• 値段ねだん (nedan): giá tiền
• 量りょう (ryō): lượng, khẩu phần
• 年とし (toshi): tuổi
• 若わかい (wakai): trẻ
• 点てん (ten): điểm số
• 言葉ことば (kotoba): từ, lời nói
• 便利べんり (benri): tiện lợi

Ngữ pháp 1 / 4: なんか・なんて

Danh từ＋なんか＝"kiểu như ~, ~ gì đó": nói về mình là khiêm tốn; gắn vào người/vật khác rồi nói điều tiêu cực thì có chút coi thường; theo sau là câu bình thường thì chỉ nêu ví dụ nhẹ nhàng. Thể thường＋なんて＝"vậy mà ~" (bất ngờ).

• N＋なんか＝kiểu như ~ (văn nói): なんか là cách nói thân mật của など. Khi theo sau là câu bình thường thì chỉ nêu ví dụ nhẹ nhàng: お茶ちゃなんか どうですか＝uống chút trà hay gì đó nhé?
• Nói về mình＝khiêm tốn; lời tiêu cực＝coi nhẹ: わたしなんか、まだまだです＝tôi còn kém lắm (khiêm tốn). Đứng sau người/vật khác thường mang giọng coi thường: ピーマンなんか 好すきじゃない＝ớt chuông ấy hả, tôi chẳng thích. Vì thế dùng なんか với bề trên, cấp trên rất thất lễ.
• Thể thường＋なんて＝vậy mà ~: なんて có thể đi với cả câu (thể thường): 一人ひとりで 行いくなんて＝vậy mà đi một mình! Có thể là nể phục, cũng có thể là không tán thành.
• なんか và なんて: Gắn với danh từ để coi nhẹ thì dùng được cả hai (なんて mạnh hơn); đề nghị kiểu "~ hay gì đó" chỉ dùng なんか; đi với câu để ngạc nhiên thì dùng なんて. Cả hai đều là văn nói, văn viết trang trọng dùng など.

• わたしなんか、まだまだです。 — Mình còn kém lắm.
• ピーマンなんか 好すきじゃない。 — Ớt chuông ấy hả, mình chẳng thích đâu.
• お茶ちゃなんか どうですか。 — Uống chút trà hay gì đó nhé?
• 一人ひとりで 京都きょうとへ 行いくなんて、すごいね。 — Vậy mà đi Kyoto một mình, giỏi quá!
• くまたが 遅おくれるなんて、めずらしい。 — Kumata mà lại đến trễ, hiếm thấy thật.

Ngữ pháp 2 / 4: くせに

A くせに B＝rõ ràng A mà lại B. Người nói thấy "đáng ra không nên thế", mang ý trách móc, bất mãn (giữa bạn bè cũng hay dùng để trêu đùa).

• A くせに B＝rõ ràng A mà lại B: 知しって いる くせに、教おしえて くれない＝rõ ràng biết mà không nói cho tôi. B thường là việc người nói thấy khó chịu. Dù B là chuyện tốt, くせに vẫn mang giọng "không xứng với thân phận / không phục, ghen tị" (Trưởng phòng đang nửa đùa trêu Rin).
• Cách nối: thể thường／Nの／なAな＋くせに: 知しって いる くせに・新人しんじんの くせに・歌うたが 下手へたな くせに・若わかい くせに.
• Trước và sau là cùng một người, và đó là người khác (không phải mình): "Rõ ràng A" và "mà lại B" nói về cùng một người. くせに là bình phẩm người khác, không dùng cho chính mình: ✗ わたしは～くせに.
• くせに và のに: のに chỉ là bất ngờ hoặc tiếc nuối kiểu "rõ ràng ~ mà lại ~", nói về mình cũng được: 雨あめなのに、出でかけた. くせに có thêm ý trách, đừng dùng với cấp trên, khách hàng; Trưởng phòng Tanuki nói với người mới là nửa đùa.

• 知しって いる くせに、教おしえて くれない。 — Rõ ràng biết mà không nói cho mình.
• 新人しんじんの くせに、もう 企画書きかくしょを 書かいたんですか。 — Mới vào mà đã viết xong kế hoạch rồi à?
• 歌うたが 下手へたな くせに、カラオケが 大好だいすきだ。 — Hát dở tệ mà lại mê karaoke vô cùng.
• 自分じぶんは 何なにも しない くせに、文句もんくばかり 言いう。 — Chính mình chẳng làm gì mà lúc nào cũng phàn nàn.
• 子こどもの くせに、難むずかしい 言葉ことばを 知しって いるね。 — Nhóc con mà biết từ khó thế nhỉ.

Ngữ pháp 3 / 4: にしては

A に しては B＝xét về A (thân phận, thời điểm, điều kiện), B ngoài dự đoán. Kết quả tốt hơn hay kém hơn "A thông thường" đều được.

• A に しては B＝xét về A, B thật bất ngờ: 十月じゅうがつに しては 暑あつい＝tháng 10 rồi, xét về tháng 10 mà vẫn nóng thật. Bất ngờ tốt hay xấu đều dùng được.
• Cách nối: danh từ／động từ thể thường＋にしては: Danh từ nối thẳng, không thêm の: 新人しんじんに しては. Động từ dùng thể thường: 初はじめて 作つくったに しては. Tính từ い (安やすい) thường dùng わりに (ngữ pháp 4); cũng có người nói 安やすいに しては nhưng hiếm và không tự nhiên.
• A là một điều kiện cụ thể: A thường là sự thật "một điểm" như thân phận, thời điểm, số lần (người mới, tháng 10, lần đầu). Cũng dùng được với người: リンに しては 早はやいね＝xét về Rin (bình thường cậu ấy hay trễ) thì hôm nay sớm thật.
• Sau đó là đánh giá, không đi với nhờ vả, ý chí: B là cảm nghĩ của người nói (暑あつい、いい、上手じょうずだ). Không đi với "～て ください", "～ましょう". Khi kết quả giống dự đoán thì cũng không dùng にしては.

• 新人しんじんに しては、よく できて いる。 — Xét về người mới thì làm rất tốt.
• 十月じゅうがつに しては 暑あついですね。 — Tháng 10 rồi mà nóng thật đấy.
• 初はじめて 作つくったに しては、おいしい。 — Lần đầu làm mà ngon quá.
• リンに しては、早はやく 起おきたね。 — Hôm nay Rin dậy sớm thật đấy.
• 一年いちねんしか 勉強べんきょうして いないに しては、日本語にほんごが 上手じょうずだ。 — Mới học có một năm mà tiếng Nhật giỏi quá.

Ngữ pháp 4 / 4: わりに

A わりに（は）B＝so với mức độ của A thì B không tương xứng. Hay dùng với giá tiền, tuổi tác, khẩu phần, những thứ "có nhiều có ít".

• A わりに B＝so với mức độ A, B không tương xứng: 安やすい わりに、おいしい＝rẻ thế thì đáng ra không ngon lắm, vậy mà rất ngon. Độ chênh tốt hay xấu đều dùng được.
• Cách nối: thể thường／Nの／なAな＋わりに: やせて いる わりに・安やすい わりに・値段ねだんの わりに・静しずかな わりに. Muốn nhấn mạnh thì nói わりには.
• Phân biệt にしては và わりに: にしては: phía trước là một điều kiện (新人しんじん・十月じゅうがつ・初はじめて), "xét về thân phận này". わりに: phía trước là mức độ cao thấp (安やすい・年とし・値段ねだん・よく 勉強べんきょうした), "so với mức độ này".
• Khi dùng được cả hai: 新人しんじんに しては／新人しんじんの わりに đều nói được. Với 値段ねだん, 年とし thì cả hai cách đều hay gặp, nhưng dùng わりに là tốt nhất; sau tính từ い như 安やすい thường dùng わりに (安やすいに しては hiếm và không tự nhiên).

• この 店みせは 安やすい わりに、おいしい。 — Quán này rẻ mà ngon.
• 値段ねだんの わりに、量りょうが 多おおい。 — So với giá thì khẩu phần nhiều.
• やせて いる わりに、よく 食たべる。 — Gầy thế mà ăn khỏe.
• よく 勉強べんきょうした わりに、点てんが 悪わるかった。 — Học nhiều thế mà điểm lại tệ.
• 年としの わりには、若わかく 見みえる。 — So với tuổi thì trông trẻ thật.