Bài 93: ないと いけない・なきゃ・ちゃ だめ

N4 · Bài 93 · 18 phút — Cách nói đời thường của "phải ～" và "không được ～": 開あけなきゃ！急いそいじゃ だめ！

Bạn đã biết nói 行いかなければ いけません (phải đi) và 入はいっては いけません (không được vào). Nhưng khi trò chuyện, người Nhật hay nói gọn và nhanh hơn nhiều. Bài này sẽ học những cách nói "đời thường" đó. Xem truyện tranh trước nhé!

Học xong bài này, bạn có thể:

• Dùng 〜ないと いけない／〜なくては いけない để nói "phải ～": 聞きかないと いけない
• Nghe hiểu và nói được khẩu ngữ 〜なきゃ・〜なくちゃ: あっ、店みせを 開あけなきゃ！
• Dùng 〜ちゃ だめ／〜ちゃ いけない để nói với bạn bè "không được ～", và phân biệt rõ nó với 〜ちゃう

Bác Gấu bỏ chạy

Bác Gấu thừa nhận bốn mươi năm trước từng học việc ở đây, rồi bật khóc. Sáng hôm sau, Rin lại đến. (開あける＝mở)

"Phải ～" nói ないと いけない, khẩu ngữ rút gọn thành なきゃ・なくちゃ; "không được ～" nói ちゃ だめ. Bài sau, tấm biển cũ trên tường giấu bí mật của sư phụ.

Từ vựng bài này

• 開あける (akeru): mở; mở (quán)
• 急いそぐ (isogu): vội, gấp
• 泣なく (naku): khóc
• だめ (dame): không được, không ổn
• お昼ひる (ohiru): buổi trưa; bữa trưa
• おじいちゃん (ojiichan): ông (cách gọi thân mật, ông nội hoặc ông ngoại)
• 薬くすり (kusuri): thuốc
• 宿題しゅくだい (shukudai): bài tập về nhà
• 払はらう (harau): trả (tiền)
• さわる (sawaru): sờ, chạm
• 写真しゃしんを とる (shashin o toru): chụp ảnh
• 予約よやくする (yoyaku suru): đặt trước, đặt chỗ
• バイト (baito): làm thêm

Ngữ pháp 1 / 3: 〜ないと いけない

Thể ない＋と いけない (なくて＋は いけない／ならない)＝phải ～, cùng nghĩa với なければ いけない

• Cách ①: thể ない＋と いけない: Đổi động từ sang thể ない rồi thêm と いけない: 聞きく→聞きかない→聞きかないと いけない、起おきる→起おきないと いけない、する→しないと いけない、来くる→来こないと いけない. Chữ と này chính là と chỉ điều kiện bạn đã học ("nếu ～ thì ～"): nếu không làm thì không được.
• Cách ②: なくて＋は いけない／ならない: Đổi ない thành なくて rồi thêm は いけない: 出ださない→出ださなくては いけない. Thay いけない bằng ならない cũng được, nghe trang trọng hơn, hay dùng trong quy định, thông báo: 学校がっこうでは、日本語にほんごで 話はなさなくては なりません。
• Ba cách nói, cùng một nghĩa: 〜なければ いけない、〜ないと いけない、〜なくては いけない đều là "phải ～". Khi trò chuyện hay nghe 〜ないと いけない nhất; khi viết văn hoặc nói về quy định thì dùng nhiều なければ・なくては.
• Khẩu ngữ có thể chỉ nói đến ないと: Phần いけない phía sau thường được bỏ đi: もう 帰かえらないと。(Mình sắp phải về rồi.) Khi nói với thầy cô, khách hàng thì phải nói đầy đủ 〜ないと いけません.

• おじいちゃんの ために、聞きかないと いけない。 — Vì ông nội, mình nhất định phải hỏi.
• 明日あしたは 早はやく 起おきないと いけません。 — Ngày mai phải dậy sớm.
• 薬くすりを 飲のまないと いけないんです。 — Vì mình phải uống thuốc.
• もう 帰かえらないと。 — Mình sắp phải về rồi.
• 学校がっこうでは、日本語にほんごで 話はなさなくては なりません。 — Ở trường phải nói tiếng Nhật.
• 宿題しゅくだいを 出ださなくては いけない。 — Phải nộp bài tập.

Ngữ pháp 2 / 3: 〜なきゃ・〜なくちゃ

なければ → なきゃ、なくては → なくちゃ: "phải ～" kiểu khẩu ngữ, いけない phía sau thường bỏ

• なければ → なきゃ: Nói ければ nhanh hơn thì thành きゃ: 開あけなければ→開あけなきゃ、行いかなければ→行いかなきゃ、しなければ→しなきゃ.
• なくては → なくちゃ: Nói ては nhanh hơn thì thành ちゃ: 待またなくては→待またなくちゃ、食たべなくては→食たべなくちゃ. なきゃ và なくちゃ cùng nghĩa, chọn cách nào cũng được.
• いけない thường không nói ra: Đầy đủ là 〜なきゃ いけない、〜なくちゃ いけない, nhưng khi trò chuyện thường dừng ngay ở なきゃ／なくちゃ: もう 寝ねなくちゃ。(Phải đi ngủ rồi.) Nghe câu dừng ở なきゃ là biết nghĩa "phải ～ rồi".
• Chỉ dùng khi thoải mái: なきゃ・なくちゃ rất khẩu ngữ, dùng giữa bạn bè, gia đình hoặc tự nói một mình. Với thầy cô, khách hàng hay khi làm thêm, hãy nói 〜なければ いけません hoặc 〜ないと いけません. Trong truyện, bác Gấu đang vội vàng "tự lẩm bẩm" rồi bỏ chạy.

• あっ、店みせを 開あけなきゃ！ — Á, phải mở quán rồi!
• もう 寝ねなくちゃ。 — Phải đi ngủ rồi.
• 明日あしたまでに 宿題しゅくだいを 出ださなきゃ いけない。 — Trước ngày mai nhất định phải nộp bài tập.
• バイトに 行いかなくちゃ。 — Phải đi làm thêm rồi.
• 早はやく 予約よやくしなきゃ！ — Phải đặt chỗ sớm mới được!
• お昼ひるを 食たべなくちゃ。 — Phải ăn trưa rồi.

Ngữ pháp 3 / 3: 〜ちゃ だめ

ては → ちゃ、では → じゃ: 〜ちゃ だめ／〜ちゃ いけない＝(khẩu ngữ) không được ～

• ては → ちゃ、では → じゃ: Tạo thể て trước: thể て kết thúc bằng 〜て thì ては thành ちゃ (食たべては→食たべちゃ、とっては→とっちゃ、しては→しちゃ); kết thúc bằng 〜で thì では thành じゃ (飲のんでは→飲のんじゃ、泳およいでは→泳およいじゃ).
• Phía sau là だめ hoặc いけない: 〜ちゃ いけない và 〜ちゃ だめ đều là "không được ～". だめ khẩu ngữ và thẳng hơn, hay nói với trẻ con, bạn bè; thêm だよ để nhắc nhở nhẹ nhàng hơn so với chỉ nói だめ！: 急いそいじゃ だめだよ。
• Cẩn thận! ちゃう là nghĩa khác: Bạn đã học 食たべちゃう＝食たべて しまう. 食たべちゃうよ nghĩa là "(mình) sẽ ăn mất đó", khác hẳn "không được ăn"! Chỉ ちゃ だめ、ちゃ いけない mới là "không được". Xem phía sau có だめ・いけない hay không là phân biệt được.
• Khi nào dùng?: Nói với bạn bè, gia đình, trẻ nhỏ thì dùng 〜ちゃ だめ. Với khách hoặc nơi trang trọng, hãy dùng đầy đủ 〜ては いけません. Biển báo, quy định hầu như cũng dùng cách nói đầy đủ.

• リン、急いそいじゃ だめだよ。 — Rin, không được vội nha.
• ここで 写真しゃしんを とっちゃ だめ。 — Ở đây không được chụp ảnh.
• 絵えに さわっちゃ いけないよ。 — Không được sờ vào tranh đâu.
• この 海うみで 泳およいじゃ だめです。 — Không được bơi ở biển này.
• 電車でんしゃの 中なかで 電話でんわしちゃ いけませんよ。 — Không được nói điện thoại trên tàu điện nha.
• 夜よる、一人ひとりで 外そとに 出でちゃ だめ。 — Ban đêm không được ra ngoài một mình.