Bài 68: 雨に 降られました

N4 · Bài 68 · 18 phút — Được khen, bị mắng, bị mưa ướt, bức tranh này do ai vẽ — nói từ góc nhìn của người "bị tác động"

Thể bị động của nhóm Ⅱ giống hệt thể khả năng (る→られる), còn nhóm Ⅰ thì đổi hàng う→hàng あ rồi thêm れる (thể khả năng là hàng え＋る). Bài này có ba bước: bị/được ～, bị phiền ～, do ～. Xem truyện tranh trước nhé!

Học xong bài này, bạn có thể:

• Nói được "bị/được ai làm gì": お客きゃくさんに ほめられました (được khách khen)
• Nói được thể bị động kiểu "bị phiền": 雨あめに 降ふられました (bị mưa ướt)
• Giới thiệu tác phẩm, phát minh do ai làm: この 絵えは ゴッホによって 描かかれました (bức tranh này do Van Gogh vẽ)

Bị động ngày tuyết

Bài trước Rin hứa mùa xuân sẽ đến thăm ông nội. Tháng Một tuyết rơi dày, Rin đội tuyết đi làm thêm ở khách sạn. (雪ゆき＝tuyết; まっ白しろ＝trắng xoá)

Bị/được ～ dùng れる／られる; những chuyện "bị phiền" như bị mưa ướt cũng dùng thể bị động. Bài sau: Bác Gấu kể chuyện bốn mươi năm trước đi học việc…

Từ vựng bài này: ngày tuyết, làm thêm và tác phẩm

• 降ふる (furu): (mưa, tuyết) rơi
• ほめる (homeru): khen, khen ngợi
• しかる (shikaru): mắng, quở trách
• 遅刻ちこくする (chikoku suru): đến muộn, đi trễ
• お客きゃくさん (okyakusan): khách, khách hàng
• 親切しんせつ (shinsetsu): tử tế, thân thiện
• からす (karasu): con quạ
• 大福だいふく (daifuku): daifuku (bánh dày nhân đậu đỏ)
• 足あし (ashi): chân
• ふむ (fumu): giẫm
• 泣なく (naku): khóc
• 赤あかちゃん (akachan): em bé, trẻ sơ sinh
• 財布さいふ (saifu): ví tiền
• 盗ぬすむ (nusumu): ăn trộm, lấy trộm
• 絵え (e): tranh, bức tranh
• 描かく (kaku): vẽ (tranh)
• 発明はつめいする (hatsumei suru): phát minh

Ngữ pháp 1 / 3: Bị/được ～

Aは Bに Vれる／Vられる: A bị/được B (làm) ～

• Thể bị động là gì?: Là nói sự việc từ góc nhìn của "người bị tác động": 先生せんせいは リンを ほめました (thầy khen Rin) → リンは 先生せんせいに ほめられました (Rin được thầy khen). Việc vẫn như cũ, chỉ đổi nhân vật chính.
• Người làm dùng に: Người bị tác động đặt trước は (hoặc が), người làm đặt trước に: リンは お客きゃくさんに ほめられました. Khi ai cũng biết người làm là ai thì có thể không nói: しかられました.
• Chia như thế nào?: Nhóm Ⅰ: hàng う→hàng あ＋れる (かく→かかれる、ふむ→ふまれる、まつ→またれる). Đuôi う phải đổi thành わ: いう→いわれる. Nhóm Ⅱ: る→られる (ほめる→ほめられる). Nhóm Ⅲ: する→される、くる→こられる. Thể bị động sau khi chia là động từ nhóm Ⅱ, có thể chia tiếp: ほめられます、ほめられた、ほめられない.
• Nhóm Ⅱ: thể bị động＝thể khả năng: Thể bị động và thể khả năng của động từ nhóm Ⅱ giống hệt nhau: 見みられる、食たべられる. Hãy dựa vào ngữ cảnh: からすに 食たべられました (bị quạ ăn mất, có「に＋người làm」); この 魚さかなは 食たべられますか (cá này ăn được không? 魚さかな＝cá). Nhóm Ⅰ thì phân biệt được: 読よめる (đọc được) / 読よまれる (được đọc).

• リンは お客きゃくさんに ほめられました。 — Rin được khách khen.
• 遅刻ちこくしたら、先生せんせいに しかられますよ。 — Nếu đến muộn thì sẽ bị thầy mắng đó.
• 先生せんせいに 日本語にほんごが 上手じょうずだと 言いわれました。 — Tôi được thầy khen là nói tiếng Nhật giỏi.
• わたしは 毎朝まいあさ 母ははに 起おこされます。 — Sáng nào tôi cũng bị mẹ đánh thức. (起おこす＝đánh thức)
• この 本ほんは 世界中せかいじゅうで 読よまれています。 — Cuốn sách này được đọc trên khắp thế giới. (世界中せかいじゅう＝khắp thế giới)
• ひらがなは 毎日まいにち 使つかわれています。 — Hiragana được mọi người sử dụng mỗi ngày.

Ngữ pháp 2 / 3: Bị phiền (bị hại)

(わたしは)Nに V thể bị động: vì hành động của người khác (hoặc thời tiết) mà tôi bị phiền

• Thể bị động kiểu "bị phiền": Thể bị động tiếng Nhật còn diễn tả "người khác (hoặc thời tiết) làm việc gì đó khiến tôi bị phiền". "Tôi" là nhân vật chính, thường không nói ra: 雨あめに 降ふられました (mưa làm tôi bị ướt). Câu 雪ゆきに 降ふられました mà Rin nói trong truyện cũng là cách nói này.
• 降ふる、泣なく cũng chia bị động được: Những động từ không có đối tượng "を" như 降ふる、泣なく、来くる cũng chia được thể bị động: 夜よる、赤あかちゃんに 泣なかれました (đêm em bé cứ khóc, làm tôi ngủ không ngon). Người hay thời tiết gây phiền vẫn dùng に.
• Đồ của tôi bị tác động: Khi nói "đồ của tôi, cơ thể tôi bị tác động", chủ ngữ là "người", đồ vật giữ を: わたしは からすに 大福だいふくを 食たべられました. わたしは 電車でんしゃで 足あしを ふまれました.
• Chuyện vui thì không dùng: Thể bị động này mang cảm giác "phiền quá, xui quá". Nếu bạn bè đến chơi và bạn vui thì nói 友ともだちが 来きて くれました; còn 友ともだちに 来こられました nghe như "bạn chạy đến làm tôi phiền".

• 雨あめに 降ふられました。 — Bị mưa ướt.
• わたしは からすに 大福だいふくを 食たべられました。 — Daifuku của tôi bị quạ ăn mất.
• 電車でんしゃで 足あしを ふまれました。 — Bị giẫm vào chân trên tàu điện.
• 駅えきで 財布さいふを 盗ぬすまれました。 — Bị trộm ví ở nhà ga.
• 夜よる、となりの 赤あかちゃんに 泣なかれました。 — Buổi tối em bé nhà bên cứ khóc (làm tôi mất ngủ).
• いそがしい とき、友ともだちに 来こられました。 — Đang bận thì bạn lại đến (làm tôi phiền quá).

Ngữ pháp 3 / 3: Do ～ (tác phẩm)

Nは Nによって V thể bị động: (tác phẩm, phát minh, phát hiện) do ～ làm ra

• によって＝do ～: Khi giới thiệu tác phẩm, phát minh, phát hiện "do ai làm ra", người làm dùng によって: この 絵えは ゴッホによって 描かかれました (bức tranh này do Van Gogh vẽ).
• Chủ ngữ là đồ vật: Chủ ngữ của câu là tác phẩm, công trình, phát minh: 絵え、本ほん、お寺てら、電話でんわ… Động từ thường là 書かく、描かく、作つくる、建たてる、発明はつめいする、発見はっけんする (建たてる＝xây; 発見はっけんする＝phát hiện).
• に hay によって?: Trong đời sống, "được khen, bị mắng, bị giẫm" dùng に: 先生せんせいに ほめられました. Khi nói tác phẩm do ai làm, dùng に cũng được, nhưng trên bảng giới thiệu và lời thuyết minh thì によって trang trọng và phổ biến hơn: ゴッホによって 描かかれました. Dùng cái nào thì trong câu bị động người làm cũng không dùng が.
• Gặp ở đâu?: Thường thấy nhất trên bảng giới thiệu và lời thuyết minh ở bảo tàng, chùa, sảnh khách sạn. Muốn hỏi "cái này do ai làm?" có thể nói: この 本ほんは だれによって 書かかれましたか.

• この 絵えは ゴッホによって 描かかれました。 — Bức tranh này do Van Gogh vẽ.
• 電話でんわは ベルによって 発明はつめいされました。 — Điện thoại do Bell phát minh.
• この ホテルは 有名ゆうめいな 建築家けんちくかによって 建たてられました。 — Khách sạn này do một kiến trúc sư nổi tiếng xây. (建築家けんちくか＝kiến trúc sư; 建たてる＝xây)
• この お寺てらは 400年ねん 前まえに 建たてられました。 — Ngôi chùa này được xây cách đây 400 năm. (400年ねん前まえ＝400 năm trước; số＋年ねん前まえ＝～ năm trước, không phải "phía trước của 400 năm"; 建たてる＝xây)
• 新あたらしい 星ほしが 日本にほんの 学生がくせいによって 発見はっけんされました。 — Một ngôi sao mới đã được học sinh Nhật phát hiện. (星ほし＝ngôi sao)
• この 本ほんは だれによって 書かかれましたか。 — Cuốn sách này do ai viết?