Bài 72: 合格させました！

N4 · Bài 72 · 20 phút — Ôn tổng hợp Bài 68～71: bị ～, bắt/cho ～ làm, bị ép ～, tự động từ và tha động từ (ている・てある), cùng ていく・てくる

Bài này không học ngữ pháp mới! Ta đặt Bài 68～71 cạnh nhau để so sánh: thể bị động (〜れる・〜られる), thể sai khiến (〜せる・〜させる), bị động sai khiến (〜させられる), tự động từ・tha động từ, ている・てある, ていく・てくる. Trong các câu, リン là Rin, 先生せんせい là Thầy Mèo, 熊太くまた là Kumata, còn くまや là quán ramen của Bác Gấu.

Học xong bài này, bạn có thể:

• Dùng thể bị động để nói「được khen」「bị mắng」, và cả những chuyện phiền như「bị mưa ướt」「đồ bị ăn mất」
• Dùng thể sai khiến để nói「bắt ～ làm」「cho ～ làm」, dùng thể bị động sai khiến để nói「bị ép ～」
• Phân biệt tự động từ và tha động từ; dùng ている nói trạng thái kết quả, dùng てある nói「có người cố ý chuẩn bị sẵn」
• Dùng ていく・てくる để nói「mang đến」「dần dần ～ lên」「cứ ～ tiếp」

Đỗ rồi!

Bác Gấu đã đỡ cảm nhiều rồi. Tháng Hai, JLPT công bố kết quả! (合格ごうかく＝đỗ; Hán-Việt: hợp cách)

Bị ～ dùng れる・られる, bắt/cho ～ làm dùng せる・させる, bị ép ～ dùng させられる. Bài sau: khách sạn đón một vị khách mèo đeo kính tròn...

Tiệc mừng ở くまや

Rin nói với thầy và Bác Gấu bằng です・ます; Bác Gấu ít nói, dùng thể thường. Chạm vào từng câu để nghe tiếng Nhật.

Thẻ từ vựng ôn tập

• 合格ごうかくする (gōkaku suru): đỗ, đạt (hợp cách)
• 試験しけん (shiken): kỳ thi
• ほめる (homeru): khen, ca ngợi
• しかる (shikaru): mắng, quở trách
• 宿題しゅくだい (shukudai): bài tập về nhà
• 出だす (dasu): lấy ra, nộp; giao (bài tập)
• 作文さくぶん (sakubun): bài văn
• 店長てんちょう (tenchō): quản lý cửa hàng
• 休やすむ (yasumu): nghỉ ngơi, xin nghỉ
• かざる (kazaru): trang trí, bày biện
• 置おく (oku): đặt, để
• 開あく (aku): (cửa, hộp) mở
• 開あける (akeru): mở (cái gì)
• 閉しまる (shimaru): (cửa, quán) đóng
• つく (tsuku): (đèn) sáng
• 箱はこ (hako): hộp, thùng
• はんぶん (hanbun): một nửa
• 味見あじみ (ajimi): nếm thử
• パティシエ (patishie): thợ làm bánh ngọt
• 発明はつめいする (hatsumei suru): phát minh
• がんばる (ganbaru): cố gắng, cố lên

Ngữ pháp 1 / 4: Bị động

Thể bị động＝「bị／được ～」: Nhóm Ⅰ đổi sang hàng a＋れる (書かかれる), Nhóm Ⅱ る→られる (食たべられる), する→される, 来くる→来こられる. Người làm hành động được đánh dấu bằng に.

• Cách chia: ba nhóm động từ: Nhóm Ⅰ: đổi hàng u sang hàng a＋れる: 書かく→書かかれる, しかる→しかられる, 出だす→出だされる. Nhóm Ⅱ: る→られる: 食たべる→食たべられる, ほめる→ほめられる. Nhóm Ⅲ: する→される (発明はつめいする→発明はつめいされる, đây là bị động thông thường), 来くる→来こられる.
• Bị động chịu phiền: bị ～ mất (phiền ghê): Hành động của người khác làm mình khó chịu: 先生せんせいに ケーキを 食たべられた (bánh bị ăn mất). Ngay cả「trời mưa」cũng nói được: 雨あめに 降ふられた (bị mưa ướt, xui ghê). Tiếng Việt có「bị」nên cách nghĩ này khá quen, tiếng Nhật dùng rất thường xuyên.
• によって: phát minh・sáng tác: 「Ai làm ra」dùng によって: 電話でんわは ベルによって 発明はつめいされました. Còn được khen, bị mắng trong đời thường thì vẫn dùng に.

• 先生せんせいに ほめられました。 — Tôi được thầy khen.
• 先生せんせいに しかられました。 — Tôi bị thầy mắng.
• 雨あめに 降ふられました。 — Tôi bị mưa ướt.
• 電話でんわは ベルによって 発明はつめいされました。 — Điện thoại do Bell phát minh.

Ngữ pháp 2 / 4: Sai khiến・Bị ép

Thể sai khiến＝「bắt／cho ～ làm」: Nhóm Ⅰ hàng a＋せる (書かかせる), Nhóm Ⅱ る→させる (食たべさせる), する→させる. Bị động sai khiến＝「bị ép ～」: 〜せられる・〜させられる.

• Cách chia thể sai khiến: Nhóm Ⅰ: đổi hàng u sang hàng a＋せる: 書かく→書かかせる, 休やすむ→休やすませる, 待まつ→待またせる. Nhóm Ⅱ: る→させる: 食たべる→食たべさせる. Nhóm Ⅲ: する→させる, 来くる→来こさせる.
• Hai nghĩa: ép buộc／cho phép: 先生せんせいは リンに 作文さくぶんを 書かかせた (thầy bắt Rin viết)＝ép buộc. 店長てんちょうは 熊太くまたを 休やすませた (quản lý cho Kumata nghỉ)＝cho phép. Hãy dựa vào ngữ cảnh để đoán.
• Bị động sai khiến: bị ép ～: Sai khiến＋られる: 書かかせられる・食たべさせられる・勉強べんきょうさせられる. Nhóm Ⅰ (hàng a＋せられる) thường nói gọn thành「hàng a＋される」: 書かかされる・待またされる (bị bắt chờ). Động từ đuôi す thì không rút gọn được: 話はなす→話はなさせられる. Chú ý: する→される như 発明はつめいされる là bị động thông thường, không phải bị ép.

• 先生せんせいは 学生がくせいに 作文さくぶんを 書かかせました。 — Thầy bắt học sinh viết văn.
• 店長てんちょうは 熊太くまたを 休やすませました。 — Quản lý đã cho Kumata nghỉ.
• 毎日まいにち 先生せんせいに 勉強べんきょうさせられました。 — Ngày nào cũng bị thầy ép học.
• 駅えきで 一時間いちじかん 待またされました。 — Bị bắt chờ ở nhà ga một tiếng.

Ngữ pháp 3 / 4: Tự/tha động từ

Tự động từ (が): sự vật tự biến đổi; tha động từ (を): có người động tay làm. Tự động từ＋ている＝trạng thái kết quả sau biến đổi; tha động từ＋てある＝trạng thái do ai đó cố ý chuẩn bị rồi để lại.

• Tự động từ vs tha động từ: Tự động từ dùng が, nói sự vật tự thay đổi thế nào: ドアが 開あく. Tha động từ dùng を, nói có người tác động lên nó: ドアを 開あける. Các cặp thường gặp: 開あく／開あける, 閉しまる／閉しめる, つく／つける.
• Tự động từ＋ている: trạng thái kết quả: Sau khi biến đổi xong thì giữ nguyên trạng thái: 電気でんきが ついて います (đèn đang sáng), 店みせが 閉しまって います (quán đang đóng). Không phải「đang đóng」theo kiểu hành động đang diễn ra, mà là「ở trạng thái đã đóng」.
• Tha động từ＋てある: chuẩn bị có chủ ý: Có người vì một mục đích nào đó đã làm sẵn và để lại: ケーキが 置おいて ある (có người để sẵn bánh), 窓まどが 閉しめて ある (có người đã đóng sẵn cửa sổ). Khi nói「dáng vẻ hiện tại của vật」, vật thường dùng が (dùng を cũng được, nhưng người mới học cứ nhớ が trước).

• ドアが 開あきました。 — Cửa mở ra.
• ドアを 開あけました。 — (Tôi) đã mở cửa.
• 電気でんきが ついて います。 — Đèn đang sáng.
• 窓まどが 閉しめて あります。 — Cửa sổ (có người) đã đóng sẵn.

Ngữ pháp 4 / 4: ていく・てくる

Thể て＋くる: mang đến, (cho đến nay) dần dần ～ lên; thể て＋いく: mang đi, (từ nay trở đi) cứ ～ tiếp.

• Di chuyển: 〜て くる／〜て いく: 持もって くる (mang đến), 持もって いく (mang đi). 〜て きます còn có nghĩa「đi làm một việc rồi quay lại」: ジュースを 買かって きます. Nếu không quay lại mà mang đi nơi khác thì nói 買かって いきます (mua rồi mang qua đó).
• Biến đổi: 〜て きた: Từ quá khứ đến hiện tại dần dần thay đổi: 元気げんきに なって きた, あたたかく なって きた.
• Biến đổi: 〜て いく: Từ hiện tại hướng về tương lai tiếp tục thay đổi: この 町まちも 変かわって いく (khu phố này cũng sẽ cứ thay đổi mãi).

• ケーキを 持もって きました。 — Tôi đã mang bánh đến.
• ジュースを 買かって きます。 — Tôi đi mua nước ép rồi về.
• 日本語にほんごが 上手じょうずに なって きました。 — Tiếng Nhật đang dần khá lên.
• これから 寒さむく なって いきます。 — Từ giờ trời sẽ ngày càng lạnh.