Bài 138: 〜て たまらない・〜て ならない・〜て しかたが ない・〜ずには いられない

N3 · Bài 138 · 18 phút — ～ đến không chịu nổi, không kìm được mà ～, ～ hết sức, không nhịn được mà ～: nói ra cảm xúc đang tràn đầy

Bài trước, Kumata và Bác Gấu đã động viên Rin. Bài này học bốn cách nói khi cảm xúc “tràn ra ngoài”: 〜て たまらない、〜て ならない、〜て しかたが ない（しょうがない）、〜ずには いられない. Ba mẫu đầu có nghĩa gần giống nhau, thường dùng thay cho nhau; trọng tâm của bài là “phía trước nối thế nào”. Xem truyện tranh trước nhé!

Học xong bài này, bạn có thể:

• Dùng 〜て たまらない để nói “～ đến không chịu nổi”: 会あいたくて たまらない
• Dùng 〜て ならない để nói “không kìm được mà ～”: 心配しんぱいで ならない、気きが して ならない
• Dùng 〜て しかたが ない／〜て しょうがない để nói “～ hết sức”: 眠ねむくて しょうがない
• Dùng 〜ずには いられない để nói “không nhịn được mà (làm) ～”: 何なにか せずには いられない

Đêm dưới gốc cây

Sau khi được mọi người động viên, đêm đó Rin và Thầy Mèo đến dưới cái cây hẹn ước.（心配しんぱい＝lo lắng; 気きに なる＝bận tâm; 眠ねむい＝buồn ngủ; 作戦会議さくせんかいぎ＝họp tác chiến; おお＝ồ; よし＝được rồi!; ぐう＝tiếng ngáy）

〜て たまらない／ならない／しかたが ない＝cảm xúc tràn ra; 〜ずには いられない＝không nhịn được mà làm. Bài sau, Rin chạy đến くまや tìm Bác Gấu...

Từ vựng bài này: cách nói khi cảm xúc tràn ra

• 〜て たまらない (te tamaranai): ～ đến không chịu nổi
• 〜て ならない (te naranai): không kìm được mà ～
• 〜て しかたが ない (te shikata ga nai): ～ hết sức, ～ vô cùng
• 〜て しょうがない (te shō ga nai): ～ hết sức (văn nói)
• 〜ずには いられない (zu ni wa irarenai): không nhịn được mà ～
• 〜ないでは いられない (naide wa irarenai): không nhịn được mà ～ (＝ずには いられない)
• 心配しんぱい (shinpai): lo lắng
• 気きに なる (ki ni naru): bận tâm, không yên lòng
• 眠ねむい (nemui): buồn ngủ
• さびしい (sabishii): cô đơn, buồn tẻ
• 残念ざんねん (zannen): đáng tiếc, tiếc nuối
• 道路どうろ (dōro): con đường, đường sá
• 作戦会議さくせんかいぎ (sakusen kaigi): họp tác chiến
• 失敗しっぱいする (shippai suru): thất bại
• 手伝てつだう (tetsudau): giúp đỡ
• ルーローハン (rūrōhan): cơm thịt kho kiểu Đài Loan

Ngữ pháp 1 / 4: ～ không chịu nổi

〜くて／〜で／〜て＋たまらない＝“～ đến không chịu nổi”: cảm xúc hay cảm giác cơ thể mạnh đến mức sắp không nén được. 会あいたくて たまらない＝muốn gặp đến không chịu nổi.

• 〜て＋たまらない＝～ đến không chịu nổi: たまらない vốn nghĩa là “không chịu nổi”. Đặt cảm xúc hay cảm giác phía trước để diễn tả mức độ mạnh đến sắp không nén được: 会あいたくて たまらない＝muốn gặp đến không chịu nổi.
• Phía trước nối thế nào: Tính từ い (kể cả 〜たい): い→くて (寒さむい→寒さむくて、会あいたい→会あいたくて). Tính từ な: thêm で (心配しんぱいで). Động từ: dùng thể て (気きに なって).
• Chủ ngữ thường là “tôi”: Mẫu này nói về cảm xúc hay cảm giác của chính mình. Khi nói về người khác trong hội thoại thường thêm ようだ／らしい: くまたくんは さびしくて たまらない ようだ.
• Văn nói, rất hay dùng: Trong hội thoại hằng ngày, bạn sẽ nghe たまらない nhiều nhất. Quá khứ: たまらなかった; lịch sự: たまらないです／たまりません.

• おじいちゃんに 会あいたくて たまらない。 — Nhớ ông nội đến không chịu nổi.
• 今日きょうは 寒さむくて たまらない。 — Hôm nay lạnh không chịu nổi.
• 明日あしたの テストが 心配しんぱいで たまらない。 — Kỳ thi ngày mai làm mình lo không chịu nổi.
• 国くにの 家族かぞくに 会あいたくて たまりません。 — Mình nhớ gia đình ở Đài Loan đến không chịu nổi.
• くまたくんは さびしくて たまらない ようだ。 — Kumata có vẻ buồn đến không chịu nổi.

Ngữ pháp 2 / 4: Không kìm được ～

〜て／〜で＋ならない＝“không kìm được mà ～”: cảm xúc không phải do mình muốn mà tự trào lên, không dừng được. 心配しんぱいで ならない＝cứ lo mãi không thôi.

• 〜て／〜で＋ならない＝không kìm được mà ～: Cảm xúc không phải do mình muốn mà tự trào lên, không dừng được: 心配しんぱいで ならない＝cứ lo mãi không thôi.
• Hay đi với “cảm xúc” và “cứ cảm thấy”: 心配しんぱいで・残念ざんねんで・気きに なって ならない; còn có cụm cố định 〜気きが して ならない＝cứ cảm thấy ～, không sao xua đi được.
• Rất giống たまらない: 心配しんぱいで ならない và 心配しんぱいで たまらない nghĩa gần như giống nhau, cả hai đều đúng. ならない nghe trang trọng hơn, hay gặp trong văn viết; với cảm giác cơ thể như lạnh, đói thì văn nói thường dùng たまらない.
• Đừng nhầm với “phải”: 〜なければ ならない＝phải ～ (phía trước là thể ない＋ければ). 〜て ならない có phía trước là thể て, nghĩa là “không kìm được mà ～”, hai mẫu hoàn toàn khác nhau.

• この 木きが 心配しんぱいで ならない。 — Cái cây này làm mình cứ lo mãi.
• 木きが なくなる 気きが して ならない。 — Cứ cảm thấy cái cây sẽ biến mất, cảm giác này không xua đi được.
• 祭まつりに 行いけなかったのが 残念ざんねんで ならない。 — Không đi được lễ hội, mình cứ thấy tiếc mãi.
• だれかに 見みられて いる 気きが して ならない。 — Mình cứ có cảm giác như ai đó đang nhìn mình.
• 国くにの 母ははの ことが 心配しんぱいで なりません。 — Mình cứ lo cho mẹ ở Đài Loan mãi không thôi.

Ngữ pháp 3 / 4: ～ hết sức

〜て／〜くて／〜で＋しかたが ない（しょうがない）＝“～ hết sức”: cảm xúc hay cảm giác cơ thể mạnh đến mức không kiểm soát nổi. しょうがない là dạng văn nói.

• 〜て＋しかたが ない＝～ hết sức: しかた＝cách, biện pháp. “～ đến mức hết cách (kiểm soát)” → ～ hết sức: 気きに なって しかたが ない＝bận tâm hết sức.
• しょうがない＝dạng văn nói: しょうがない là cách nói văn nói của しかたが ない, nghĩa giống nhau. Nói với bạn bè 眠ねむくて しょうがない rất tự nhiên.
• Ba mẫu thường thay thế được cho nhau: Tiếng Việt có thể dịch khác nhau (“không chịu nổi”, “không kìm được”, “hết sức”), nhưng 心配しんぱいで たまらない／ならない／しかたが ない nghĩa gần như giống nhau, đều đúng. Vì vậy câu hỏi của bài này không hỏi “chọn mẫu nào”, mà hỏi phía trước nối thế nào: 〜くて・〜で・〜て.
• Đứng một mình＝“hết cách”: Khi không đi sau 〜て mà đứng riêng, しかたが ない＝hết cách, đành vậy: 雨あめだから、しかたが ない＝trời mưa rồi, hết cách.

• 道路どうろの 話はなしが 気きに なって しかたが ない。 — Chuyện con đường làm mình bận tâm hết sức.
• 眠ねむくて しょうがない。 — Buồn ngủ hết sức.
• おなかが すいて しかたが ない。 — Đói bụng hết sức.
• 日本にほんの 生活せいかつが 楽たのしくて しかたが ない。 — Cuộc sống ở Nhật vui hết sức.
• テストの ことが 心配しんぱいで しょうがない。 — Chuyện kỳ thi làm mình lo muốn chết.

Ngữ pháp 4 / 4: Không nhịn được ～

Thể ない＋ずには いられない＝“không nhịn được mà (làm) ～”: cảm giác quá mạnh, không làm hành động đó thì không yên. する→せず: 何なにか せずには いられない.

• Thể ない＋ずには いられない＝không nhịn được mà ～: Cảm giác quá mạnh, không làm hành động đó thì không yên: 笑わらわずには いられない＝không nhịn được cười. いられない＝“không thể cứ thế yên ổn ở yên”.
• Biến thành ず thế nào: Thể ない bỏ ない＋ず: 笑わらわない→笑わらわず、食たべない→食たべず. Trường hợp đặc biệt: する→せず (không phải しず)、来くる→来こず. Chữ ず này bạn đã học ở Bài 85 “〜ずに＝〜ないで” (食たべずに).
• ないでは いられない＝nghĩa tương tự: Thể ない＋では いられない, nghĩa giống nhau; ずには mang sắc thái văn viết hơn, ないでは thì mềm mại hơn một chút: 話はなさないでは いられない＝không nhịn được mà phải nói.
• Phân biệt với ba mẫu trước: たまらない／ならない／しかたが ない đặt “cảm xúc, cảm giác” phía trước; ずには いられない đặt “hành động”. 心配しんぱいで たまらない (cảm xúc) → vì vậy 何なにか せずには いられない (hành động).

• 何なにか せずには いられない。 — Không làm gì đó là mình ngồi không yên.
• おもしろくて、笑わらわずには いられなかった。 — Buồn cười quá, mình không nhịn được mà bật cười.
• あの 映画えいがを 見みて、泣なかずには いられなかった。 — Xem bộ phim đó xong, mình không nhịn được mà khóc.
• この ことは、店長てんちょうに 話はなさないでは いられない。 — Chuyện này, mình nhất định phải nói với chủ quán.
• おいしそうで、食たべずには いられなかった。 — Trông ngon quá, mình không nhịn được mà ăn mất.