Bài 183: ようでは・ないまでも・にひきかえ

N1 · Bài 183 · 18 phút — Dưới gốc cây bị rào lại, hai ông cháu nói ra lòng mình: tự trách, mong ước lùi một bước, và so với ngày xưa.

Bài trước, ông nội gặp Bác Gấu ở くまや và được ăn món có hương vị không thể quên. Bài này, Rin dẫn ông đến dưới cái cây đã hẹn. Ta học ba mẫu N1: ようでは (thế này thì không được), ないまでも (dù không đến mức ~ thì ít nhất ~), にひきかえ (trái ngược với ~). Xem truyện tranh trước nào!

Học xong bài này, bạn có thể:

• Dùng ようでは để trách, cảnh báo kiểu 'thế này thì không được': こんな ことで 泣ないて いる ようでは、だめだ
• Dùng ないまでも để lùi một bước 'dù không đến mức ~ thì ít nhất ~': 満開まんかいとは 言いわないまでも、花はなが たくさん 咲さいて いる
• Dùng にひきかえ để nói 'hoàn toàn trái ngược với ~': 若わかい ころの わしに ひきかえ、お前まえは 強つよい
• Phân biệt vế sau của ba mẫu câu: đánh giá tiêu cực, yêu cầu thấp hơn, tình huống trái ngược

Hai ông cháu dưới gốc cây

Sau khi ông nội gặp Bác Gấu, Rin dẫn ông đến trước cái cây bị rào lại. (満開まんかい＝nở rộ, 失格しっかく＝trượt/không đạt, わし＝cách ông lão tự xưng 'tôi')

ようでは＝thế này thì không được; ないまでも＝dù không đến mức ~ thì ít nhất ~; にひきかえ＝trái ngược với ~. Bài sau, trong hơi thở mùa xuân, dẫn ông nội đi Asakusa!

Từ vựng bài này: lòng người dưới gốc cây

• 〜ようでは (yō de wa): nếu (lại) ~ thì không được (trách, cảnh báo)
• 〜ないまでも (nai made mo): dù không đến mức ~, thì ít nhất cũng ~
• 〜に ひきかえ (ni hikikae): trái ngược với ~, so với ~ (hoàn toàn ngược lại)
• せめて (semete): ít nhất, tối thiểu (kèm hy vọng)
• 少すくなくとも (sukunakutomo): ít nhất, tối thiểu
• 週しゅうに 一度いちど (shū ni ichido): mỗi tuần một lần
• 満開まんかい (mankai): (Hoa) nở rộ
• 柵さく (saku): hàng rào
• 失格しっかく (shikkaku): trượt, không đủ tư cách
• わし (washi): tôi (cách đàn ông lớn tuổi tự xưng)
• お前まえ (omae): mày/cậu (bề trên gọi người dưới, người rất thân)
• 若わかい ころ (wakai koro): hồi còn trẻ
• 丸まるい (marui): tròn, tròn vo
• 涙なみだ (namida): nước mắt
• 遅刻ちこくする (chikoku suru): đến muộn, trễ giờ
• 信用しんよう (shin'yō): tin tưởng, uy tín
• 応援おうえん (ōen): cổ vũ, ủng hộ
• 弱気よわきな (yowaki na): nhút nhát, thiếu tự tin
• まじめな (majime na): nghiêm túc, chăm chỉ, thật thà
• ミス (misu): sai sót, lỗi
• 任まかせる (makaseru): giao phó, giao cho (任まかせられない＝không thể giao cho)
• まだまだ (madamada): còn kém xa (まだまだだ＝vẫn chưa đủ giỏi)
• 優勝ゆうしょう (yūshō): vô địch, quán quân
• 三位さんい (san'i): hạng ba

Ngữ pháp 1 / 3: ようでは

Thể thường＋ようでは＝nếu (lại) ~ thì không được: nêu một tình huống khiến người ta khó chấp nhận, rồi nối với đánh giá tiêu cực. こんな ことで 泣ないて いる ようでは、ガイド失格しっかくだ＝khóc vì chuyện nhỏ thế này thì làm hướng dẫn viên là rớt rồi.

• Hình thức: thể thường＋ようでは: Động từ thể từ điển, thể ない, thể ている đều nối được: 遅刻ちこくする ようでは／守まもれない ようでは／泣ないて いる ようでは。Tính từ な thêm な: 弱気よわきな ようでは。
• Ý nghĩa: nếu (lại) ~ thì không được: Nêu một tình huống chưa tốt, rồi nói 'cứ thế này sẽ có kết quả xấu'. Là lời trách, cảnh báo, nhắc nhở, và cũng hay dùng để tự trách mình.
• Vế sau: nhất định là đánh giá tiêu cực: Cách kết thường gặp: だめだ／困こまる／無理むりだ／〜できない／〜されない／まだまだだ。Nếu nối với kết quả tốt thì câu vô nghĩa.
• Khác với ようでは ないか đã học: Ở Bài 164, 'V thể ý chí＋ではないか' là lời kêu gọi 'cùng ~ nào': がんばろうでは ないか. Còn ようでは của bài này đứng sau thể thường, vế sau là đánh giá tiêu cực, nghĩa hoàn toàn khác.

• こんな ことで 泣ないて いる ようでは、ガイド失格しっかくだ。 — Khóc vì chuyện nhỏ thế này thì làm hướng dẫn viên là rớt rồi.
• 毎朝まいあさ 遅刻ちこくする ようでは、信用しんようされないよ。 — Sáng nào cũng đến muộn thì sẽ không được tin tưởng đâu nhé.
• 約束やくそくを 守まもれない ようでは、ガイドは できない。 — Đến lời hẹn cũng không giữ được thì không làm hướng dẫn viên nổi đâu.
• そんな 弱気よわきな ようでは、試合しあいに 勝かてないよ。 — Thiếu tự tin như vậy thì không thắng được trận đấu đâu.
• こんな 簡単かんたんな ミスを する ようでは、仕事しごとは 任まかせられない。 — Đến lỗi đơn giản thế này mà cũng mắc thì không thể giao việc cho cậu.

Ngữ pháp 2 / 3: ないまでも

V thể ない＋までも＝dù không đến mức ~ (mức cao hơn), thì ít nhất cũng ~: lùi một bước, rồi nói yêu cầu hoặc mức độ thấp hơn trong cùng một thang đo. 満開まんかいとは 言いわないまでも、花はなが たくさん 咲さいて いる＝chưa gọi là nở rộ, cũng nở khá nhiều.

• Hình thức: V thể ない＋までも: Động từ thể ない nối trực tiếp: 言いわないまでも／手伝てつだわないまでも／来こないまでも. Hay gặp nhất là '〜とは 言いわないまでも' (chưa gọi là ~). Cũng hay nói '〜とは 言いえないまでも' (chưa thể nói là ~), như câu của Rin ở khung 3, nghĩa gần như giống nhau.
• Ý nghĩa: dù không đến mức ~, thì ít nhất cũng ~: Phía trước là điều lý tưởng, mức độ cao; phía sau là điều lùi một bước, mức độ thấp hơn trong cùng một thang đo. Trọng tâm của cả câu nằm ở vế sau.
• Vế sau hay thêm せめて／少すくなくとも／〜は: せめて＝ít nhất (kèm hy vọng), 少すくなくとも＝tối thiểu. Phía sau thường là mong muốn, yêu cầu, ý chí: 〜て ほしい、〜て ください、〜しよう, hoặc nêu sự thật 'ít nhất cũng có những điều này'.
• Trước cao sau thấp, không được đảo ngược: 全部ぜんぶ→半分はんぶん、毎日まいにち→週しゅうに 一度いちど: nhất định là lùi từ cao xuống thấp, và trước sau phải nằm trong cùng một thang đo. Nếu yêu cầu sau cao hơn trước thì câu vô nghĩa.

• 満開まんかいとは 言いわないまでも、花はなが たくさん 咲さいて いる。 — Chưa gọi là nở rộ, cũng nở khá nhiều.
• 毎日まいにちとは 言いわないまでも、週しゅうに 一度いちどは 電話でんわして ね。 — Không cần mỗi ngày, ít nhất mỗi tuần gọi điện một lần nhé.
• 手伝てつだいに 来こないまでも、せめて 連絡れんらくは して ほしい。 — Dù không đến giúp, ít nhất cũng mong cậu liên lạc một tiếng.
• 優勝ゆうしょうとは 言いわないまでも、少すくなくとも 三位さんいには 入はいりたい。 — Chưa dám nói vô địch, nhưng ít nhất muốn vào top ba.
• 全部ぜんぶとは 言いわないまでも、大事だいじな 単語たんごだけは 覚おぼえよう。 — Không cần hết, ít nhất hãy nhớ những từ quan trọng nhé.

Ngữ pháp 3 / 3: にひきかえ

N＋に ひきかえ (động từ・tính từ＋の＋に ひきかえ)＝hoàn toàn trái ngược với ~, so với ~: đặt hai việc trái ngược cạnh nhau, mang cảm xúc của người nói (khen, cảm thán, bất mãn). 若わかい ころの わしに ひきかえ、お前まえは 強つよい。

• Hình thức: N＋に ひきかえ／thể thường＋の＋に ひきかえ: Danh từ nối trực tiếp: 寒さむかった 去年きょねんに ひきかえ. Động từ, tính từ thêm の để thành danh từ: 遊あそぶのに ひきかえ／寒さむいのに ひきかえ. Bên trước nên có đặc điểm rõ (lạnh, mưa, hồi trẻ) thì mới thấy được sự 'trái ngược'.
• Ý nghĩa: trái ngược với ~, so với ~: Đặt hai việc 'hướng trái ngược' cạnh nhau để đối chiếu: một bên tốt, một bên xấu, hoặc một bên ngày xưa, một bên bây giờ. Hai bên so sánh phải cùng loại (người với người, năm với năm); vế sau hay dùng は để nêu bên còn lại.
• Sắc thái: mang cảm xúc của người nói: Hay mang ý khen, cảm thán, bất mãn: 去年きょねんの わたしに ひきかえ、今年ことしの わたしは 丸まるい！(lời cảm thán của thầy). Vì vậy ít dùng cho việc so sánh số liệu lạnh lùng.
• So với に比くらべて đã học: に比くらべて là so sánh thông thường, có thể chỉ so mức độ (東京とうきょうは 大阪おおさかに 比くらべて 人ひとが 多おおい). にひきかえ nhấn mạnh 'hoàn toàn trái ngược' và mang cảm xúc; còn nếu chỉ so lớn nhỏ của con số thì dùng に比くらべて tự nhiên hơn.

• 若わかい ころの わしに ひきかえ、お前まえは 強つよい。 — Khác với tôi hồi trẻ, cháu mạnh mẽ.
• 雨あめだった 昨日きのうに ひきかえ、今日きょうは いい 天気てんきだ。 — Trái với hôm qua trời mưa, hôm nay thời tiết thật đẹp.
• 静しずかな 兄あにに ひきかえ、弟おとうとは よく 話はなす。 — Trái với anh trai trầm lặng, em trai rất hay nói.
• わたしが 遊あそんで ばかり いるのに ひきかえ、くまたくんは よく 働はたらく。 — Tôi thì toàn chơi, còn Kumata lại làm việc rất nghiêm túc.
• 花はなが 遅おそかった 去年きょねんに ひきかえ、今年ことしは 早はやく 咲さきそうだ。 — Trái với năm ngoái hoa nở muộn, năm nay hoa có vẻ sẽ nở rất sớm.