“〜ni yotte・〜ni yoru to”: Do / Bởi / Tùy theo / Theo 〜 (không thể thiếu ở N3)

「地震によって」「政府によって」「人によって違う」「予報によると」 — nguyên nhân, tác nhân, thay đổi tùy theo, và “theo”.

「人によって違う」「話し合いによって」「ピカソによって」 — một によって, bốn gương mặt

Cùng một 「によって」 nhưng cho ra 「人によって考え方が違う」 (cách nghĩ khác nhau tùy từng người), 「話し合いによって解決した」 (đã giải quyết bằng thảo luận), 「この絵はピカソによって描かれた」 (bức tranh này được vẽ bởi Picasso), 「大雨によって電車が止まった」 (tàu điện dừng chạy do mưa lớn) — bốn nghĩa hoàn toàn khác nhau. 「によって」 là mẫu đa nghĩa, tần suất cao ở N3; bài viết này trình bày cùng lúc bốn cách dùng của nó và phân biệt rõ với 〈によると〉 chỉ nêu nguồn tin.

Cốt lõi: bốn cách dùng của 「によって」, phân biệt bằng ‘điều theo sau'

「(danh từ) + によって」 có bốn cách dùng hay gặp trong đề thi, phân loại theo điều đứng sau:

Sắc thái cốt lõi: “tùy theo … / thông qua … / bởi … / do …” — một từ, bốn gương mặt; điều theo sau quyết định nghĩa nào.

Cách gắn & bốn cách dùng đặt cạnh nhau

Cách dùngNghĩaĐặc điểm của điều theo sauVí dụ
① tùy theo …thay đổi theo …違う/変わる/異なる人によって違う
② phương tiện/phương phápthông qua …, bằng …hành động đạt được話し合いによって解決
③ tác nhân bị độngbởi … (do ai làm)〜(ら)れるピカソによって描かれた (được vẽ bởi Picasso)
④ nguyên nhândo …, từ …kết quả đã xảy ra大雨によって中止

Cả bốn đều gắn theo kiểu “danh từ + によって”; sự khác biệt hoàn toàn nằm ở điều theo sau: theo sau là 「違う」 = ①; là ‘hành động đạt được' = ②; là câu bị động = ③; là ‘một kết quả' = ④. ①② thường gặp trong lời nói, ③④ thường gặp trong văn viết.

Xem trong ngữ cảnh

⚠️ Những lỗi thường gặp cần tránh

① 「によって」 (bốn nghĩa) ≠ 「によると」 (nguồn thông tin). Chỉ khác nhau một chữ nhưng cách dùng khác nhau. によって = tùy theo …/thông qua …/bởi …/do … (bốn nghĩa ở trên); によると = theo …, nghe nói … (nêu nguồn, cuối câu đi cặp với dạng truyền đạt そうだ/らしい/という) (ニュースによると…らしい = theo tin tức, hình như …). Mẹo: theo sau là dạng truyền đạt 「そうだ/らしい」 → luôn là 「によると」; nghĩa tùy theo …/thông qua …/bởi …/do … → 「によって」. Muốn nói “theo …”, đừng trượt sang によって. (によると: xem 〈によると〉.)

② Tác nhân bị động: dùng 「によって」 cho con người/lực lượng lớn, dùng 「で」 cho công cụ nhỏ thường ngày. Với tác nhân bị động ③ — trang trọng, quy mô lớn (một tác giả, tổ chức, lực lượng tự nhiên) — dùng 「によって」 (アメリカによって開発された = được phát triển bởi Mỹ); nhưng với nghĩa “làm gì đó bằng một công cụ”, một vật dụng thường ngày, chỉ cần dùng 「で」 (ペンで書く = viết bằng bút, không nói ペンによって書く). Nghĩa phương tiện ② của によって thiên về “phương pháp trừu tượng / phương tiện lớn” (努力・話し合い・技術によって); công cụ nhỏ cụ thể thì dùng 「で」.

③ Phân biệt bốn nghĩa bằng điều theo sau, đừng gượng ép theo nghĩa tiếng Việt. Cùng một 「Aによって」 là ① khi theo sau là 「違う」, ② khi theo sau là ‘một hành động', ③ khi theo sau là câu bị động, ④ khi theo sau là ‘một kết quả'. Ví dụ, 「努力によって」 — theo sau là 「成功した」 thì là ② phương tiện, nhưng theo sau là 「結果が変わる」 thì nghiêng về ①. Hãy đọc điều theo sau trước, rồi mới quyết định nghĩa — đừng đoán theo cảm giác.

🔄 So sánh: によって/によると/で/のため

DạngSắc tháiVí dụ
〜によってtùy theo/thông qua/bởi/do … (bốn nghĩa, quyết định bởi điều theo sau)人によって違う
〜によるとtheo … (nguồn, đi cặp với dạng truyền đạt)ニュースによると…らしい
〜でbằng … (công cụ nhỏ cụ thể/hoàn cảnh, khẩu ngữ)ペンで書く
〜のため(に)do … (nguyên nhân, cũng khẩu ngữ)雨のため中止

「によって」 là mẫu đa nghĩa, phân loại theo điều theo sau (tùy theo/thông qua/bởi/do); 「によると」 chỉ nêu nguồn và đi cặp với dạng truyền đạt; 「で」 là phương tiện/nguyên nhân cụ thể mang tính khẩu ngữ; 「のため」 là cách nói nguyên nhân khẩu ngữ hơn. Với nghĩa “theo …”, chỉ 「によると」 dùng được — đừng nhầm với 「によって」. (によると: xem 〈によると〉.)

💡 Tóm tắt nhanh

「(danh từ) + によって」 là một mẫu đa nghĩa nặng ký của N3; hãy nhớ bốn gương mặt, nhận biết bằng điều theo sau: ① theo sau là 「違う・変わる」 = tùy theo … (人によって違う); ② theo sau là ‘hành động đạt được' = thông qua / bằng … (話し合いによって解決); ③ theo sau là câu bị động = bởi … (tác nhân, chủ yếu trong văn viết) (ピカソによって描かれた); ④ theo sau là ‘một kết quả' = do … (nguyên nhân, chủ yếu trong văn viết) (地震によって倒れた). Yếu tố quyết định luôn là điều đứng sau 「によって」, không phải nghĩa trong tiếng Việt. Hai chỗ dễ nhầm để chốt lại: ① 「によって」 ≠ 「によると」 — muốn nói “theo …” (nguồn + truyền đạt) thì dùng 「によると」, không dùng 「によって」; ② dùng 「によって」 cho tác nhân bị động hoặc phương tiện lớn trừu tượng, dùng 「で」 cho công cụ cụ thể thường ngày (ペンで書く, không phải ペンによって). Nắm vững bốn nghĩa là bạn đã chắc điểm ngữ pháp N3 này.

❓ Những câu hỏi bạn có thể gặp

Q: Tôi cứ lẫn lộn bốn cách dùng của 「によって」 — có cách kiểm tra nhanh nào không?

Có — luôn đọc điều đứng sau 「によって」 trước; điều theo sau quyết định nghĩa:

① theo sau là 「違う・変わる・異なる・それぞれだ」 → tùy theo …: 人によって意見が違う (ý kiến khác nhau tùy từng người), 季節によって値段が変わる (giá thay đổi theo mùa). Thấy “khác nhau, thay đổi” → ①.

② theo sau là ‘hành động đạt được (bằng một phương pháp nào đó)' → phương tiện/phương pháp: 努力によって夢を叶えた (thực hiện được ước mơ nhờ nỗ lực), 技術によって問題を解決する (giải quyết vấn đề bằng công nghệ). Thấy “đạt được điều gì đó thông qua …” → ②.

③ theo sau là câu bị động 「〜(ら)れる」 → bởi … (tác nhân): ví dụ, 電話はベルによって発明された (điện thoại được phát minh bởi Bell). Thấy một câu bị động cần chỉ ra “bởi ai” → ③ (chủ yếu trong văn viết).

④ theo sau là ‘một kết quả (đã xảy ra)' → do … (nguyên nhân): 大雨によって試合が中止された (trận đấu bị hủy do mưa lớn), 事故によって道が混んでいる (đường đang tắc do tai nạn). Thấy “vì …, một kết quả đã xảy ra” → ④ (chủ yếu trong văn viết).

Nói gọn trong một câu: đừng học thuộc bản dịch — hãy đọc điều đứng sau. Sau nó, 「違う」 → ①, ‘hành động đạt được' → ②, câu bị động → ③, ‘một kết quả' → ④.

Q: Chính xác thì phân biệt 「によって」 và 「によると」 thế nào? (chỉ khác nhau một chữ)

Bằng điều theo sau — hai mẫu này hoàn toàn riêng biệt. 「によると/によれば」 = theo … (nêu một ‘nguồn', cuối câu hầu như luôn đi cặp với dạng truyền đạt 「そうだ/らしい/という」): 天気予報によると、明日は雨らしい (theo dự báo thời tiết, hình như ngày mai có mưa — nguồn + truyền đạt). Nó chỉ làm một việc: nêu “thông tin đến từ đâu”. 「によって」 = tùy theo …/thông qua …/bởi …/do … (bốn nghĩa ở trên, không có dạng truyền đạt): 人によって違う, 努力によって成功, 法律によって守られる, 地震によって倒れた. Mẹo: cuối câu có dạng truyền đạt như 「そうだ/らしい」 → luôn là 「によると」; câu nói về tùy theo/thông qua/bởi/do → 「によって」. Khi truyền đạt “theo …”, luôn dùng 「によると」 — đây là lỗi nhầm phổ biến nhất. (Cách dùng truyền đạt của によると: xem 〈によると〉.)

🖊️Bài kiểm tra luyện tập

  1. 「この法律は政府___制定された。」 (bị động trang trọng: được chính phủ ban hành) Mẫu nào điền vào chỗ trống phù hợp?

    • (A) で
    • (B) に
    • (C) によって
    • (D) について
  2. 「地震___多くの家が壊れた。」 (do động đất) Mẫu nào điền vào chỗ trống phù hợp?

    • (A) について
    • (B) によって
    • (C) によると
    • (D) にとって
  3. 「人___意見が違います。」 (khác nhau tùy từng người) Mẫu nào điền vào chỗ trống phù hợp?

    • (A) について
    • (B) にとって
    • (C) による
    • (D) によって
  4. 「天気予報___、明日は晴れる___。」 (theo dự báo thời tiết, nghe nói ngày mai trời sẽ nắng) Mẫu nào điền vào các chỗ trống phù hợp?

    • (A) によると・そうだ
    • (B) によって・だろう
    • (C) について・はずだ
    • (D) によれば・かもしれない
  5. 「この問題はインターネット___解決できる。」 (thông qua internet) Mẫu nào phù hợp nhất?

    • (A) に
    • (B) で
    • (C) によって
    • (D) について