Tự động từ và tha động từ trong tiếng Nhật: bảng cặp động từ và cách phân biệt (N4-N3)

開く vs 開ける, 落ちる vs 落とす — quy luật và mẹo nhớ các cặp tự động từ/tha động từ trong tiếng Nhật

「電気が消えた」 vs 「電気を消した」 — tự động từ và tha động từ

「電気が消えた」 (đèn tắt) và 「電気を消した」 (tôi tắt đèn) — điểm khác nhau nằm ở động từ: tự động từ (消える) nghĩa là “sự vật tự thay đổi” (đi với が); tha động từ (消す) nghĩa là “có người tác động lên sự vật” (đi với を). Động từ tiếng Nhật thường đi thành cặp (開く/開ける, 始まる/始める…), và chọn sai động từ sẽ làm trợ từ không khớp. Bài này giải thích sự khác biệt cốt lõi, cách ghép trợ từ và mối liên hệ với 「てある/ている」.

Cốt lõi: sự vật tự thay đổi (tự động từ) và có người tác động (tha động từ)

Tự động từ và tha động từ khác nhau ở việc có chủ thể tác động hay không, và trọng tâm câu:

Mẹo nhớ: tự động từ (が, tự thay đổi)/tha động từ (を, có người làm).

Các cặp tự động từ - tha động từ thường gặp

Tự động từ (が)Tha động từ (を)Nghĩa
開く (あく)開ける (あける)mở
閉まる閉めるđóng
始まる始めるbắt đầu
消える消すbiến mất/tắt
出る出すđi ra/đưa ra

例句(看情境)

⚠️ Những cái bẫy dễ mắc

① Ghép trợ từ: tự động từ đi với が, tha động từ đi với を. 電気が消える (✗ 電気を消える), 電気を消す (✗ 電気が消す). Chủ ngữ của tự động từ dùng が, tân ngữ của tha động từ dùng を; ghép lệch là sai.

② Một từ trong tiếng Việt, thường là hai từ trong tiếng Nhật. Chữ “mở” trong tiếng Việt, tiếng Nhật tách thành 「開く (cửa mở, tự động từ)」 và 「開ける (tôi mở cửa, tha động từ)」. “Đóng, bắt đầu, tắt” đều ứng với một cặp tự/tha động từ, nên hãy học theo cặp.

③ Cặp 「てある (tha động từ)/ている (tự động từ)」. 窓が開けてある (tha động từ + てある, có người cố ý mở và để vậy); 窓が開いている (tự động từ + ている, trạng thái cửa đang mở). てある đi với tha động từ, còn ている chỉ trạng thái thường đi với tự động từ (xem bài hướng dẫn 〈てある〉).

🔄 So sánh: tự động từ/tha động từ/thể sai khiến

Hình thứcSắc tháiVí dụ
tự động từ (が)sự vật tự thay đổi電気が消える (đèn tắt)
tha động từ (を)có người tác động lên sự vật電気を消す
thể sai khiến (させる)bắt/cho (ai đó) làm子供に消させる (bảo đứa trẻ tắt)

Tự thay đổi → tự động từ (が), có người làm → tha động từ (を), bắt ai đó làm → thể sai khiến (させる). Học theo cặp là hiệu quả nhất. (Thể sai khiến có bài hướng dẫn riêng.)

💡 Mẹo học

Tự động từ và tha động từ là một rào cản lớn khi học tiếng Nhật — vì nhiều ngôn ngữ dùng một từ cho cả hai nghĩa, trong khi tiếng Nhật tách làm hai. Điểm phân biệt cốt lõi rất đơn giản: sự vật “tự thay đổi” = tự động từ (đi với が); có người “làm” = tha động từ (đi với を). 電気が消えた (đèn tự tắt, tự động từ) và 電気を消した (tôi tắt đèn, tha động từ). Cách học: học theo cặp (開く/開ける, 閉まる/閉める, 始まる/始める, 消える/消す, 出る/出す…), và nhớ quy tắc “tự động từ→が, tha động từ→を”. Nó cũng liên quan đến 「てある (tha động từ, trạng thái do ai đó tạo ra)/ている (tự động từ, trạng thái tự nhiên)」. Luyện thành thạo nhóm này thì trợ từ sẽ không còn bị dùng lệch nữa.

❓ FAQ

Q: Cách nhanh nhất để phân biệt tự động từ và tha động từ là gì?

Hãy xét “sự vật có tự thay đổi không” hay “có người làm”: tự động từ = sự vật tự thay đổi (không có chủ thể rõ ràng, đi với が): ドアが開く (cửa mở), 水が出る (nước chảy ra), 授業が始まる (giờ học bắt đầu). Tha động từ = có người tác động lên sự vật (có chủ thể, đi với を): ドアを開ける ((tôi) mở cửa), 水を出す (xả nước ra), 授業を始める ((giáo viên) bắt đầu giờ học). Quy tắc nhanh: tự động từ đi với が (tự thân), tha động từ đi với を (có người làm). Một chữ “mở” tách thành 開く (tự động từ)/開ける (tha động từ) — hãy học theo cặp.

Q: 「窓が開いている」 và 「窓が開けてある」 khác nhau thế nào?

Khác nhau ở tự động từ hay tha động từ, và có chủ ý của con người hay không. 「窓が開いている」 = tự động từ (開く) + ている, chỉ mô tả “trạng thái cửa sổ đang mở” (không quan tâm ai làm, có thể do gió thổi mở). 「窓が開けてある」 = tha động từ (開ける) + てある, nhấn mạnh “có ai đó cố ý mở và để như vậy” (để thông gió, v.v.). Vậy cùng là “cửa sổ đang mở”, ている (tự động từ) chỉ nêu trạng thái, còn てある (tha động từ) hàm ý “có hành động của con người”. Đây chính là chỗ tự/tha động từ liên kết với 「ている/てある」 (xem bài hướng dẫn 〈てある〉).

🖊️Bài kiểm tra luyện tập

  1. 「電気___消えた。」(Đèn đã tắt (tự tắt))

    • (A) が
    • (B) を
    • (C) に
    • (D) は
  2. 「誰かが電気___消した。」(Ai đó đã tắt đèn)

    • (A) が
    • (B) は
    • (C) に
    • (D) を
  3. 「窓が___てある。」(Cửa sổ được cố ý để mở) Đâu là tha động từ đúng?

    • (A) 開い
    • (B) 開いてい
    • (C) 開け
    • (D) 開かれ
  4. 「始まる」と「始める」の違いは?

    • (A) Hai từ có nghĩa hoàn toàn khác nhau, không liên quan
    • (B) 始まる = tự động từ (sự việc tự bắt đầu); 始める = tha động từ (có người bắt đầu nó)
    • (C) 始まる = tha động từ; 始める = tự động từ
    • (D) Hai từ chỉ khác nhau về thì
  5. 「財布が___。」(Chiếc ví bị rơi — chuyện xảy ra tự nhiên)

    • (A) 落とした
    • (B) 落ちた
    • (C) 落としてある
    • (D) Cả 落ちた và 落とした đều được