“〜べからず・べからざる”: Không được 〜 / Cấm 〜 (cách cấm đoán cổ điển) (N1)

Cách cấm đoán mang màu sắc văn ngữ cổ, thường gặp trên biển báo và trong châm ngôn

「立入るべからず」 — chút hơi hướng cấm đoán cổ xưa trên tấm biển

Trên biển báo ở hàng rào công trình hay một công viên cũ, bạn sẽ thấy 「関係者以外、立入るべからず」 (người không có phận sự không được vào) — 「〜べからず・〜べからざる」 = không được ~, cấm ~, một cách cấm đoán xuất phát từ văn ngữ cổ của tiếng Nhật, mang sắc thái trang nghiêm, cổ kính, thường gặp trên thông báo, quy định, châm ngôn. Bài này giới thiệu hai dạng của nó (べからず ở cuối câu/べからざる làm định ngữ), trường hợp ngoại lệ 「すべからず」 khi kết hợp với する, và cách phân biệt bối cảnh sử dụng với 「てはいけない」 trong khẩu ngữ.

Cốt lõi: một kiểu ‘cấm đoán, không được' đậm chất văn ngữ

「động từ thể từ điển + べからず」 nghĩa là “không được ~, cấm ~”, là dạng phủ định của trợ động từ cổ 「べし」:

Sắc thái: 「べし」 là “nên, phải” trong văn ngữ cổ, và dạng phủ định 「べからず」 = “không nên, không được, cấm.” Nó vẫn giữ màu sắc văn ngữ, cổ kính, trang trọng nặng nề, nên không được dùng trong lời nói hằng ngày mà xuất hiện trên biển báo, quy định, khẩu hiệu, châm ngôn, trong văn viết. Nó tương ứng với “không được ~, cấm ~, chớ ~”, và chính cái không khí cổ kính, nghiêm trang ấy là nét đặc trưng của nó.

Dạng thức và cách kết hợp

DạngCách dùngVí dụ
động từ thể từ điển + べからず(cuối câu) không được ~立入るべからず
động từ thể từ điển + べからざる + danh từ(định ngữ) một … không thể ~, không được ~許すべからざる罪
する → すべからず(ngoại lệ) không được làm ~油断すべからず

Đứng sau động từ thể từ điển. べからず đặt ở cuối câu để cấm đoán; べからざる là dạng định ngữ, bổ nghĩa cho danh từ theo sau (欠くべからざる = không thể thiếu). Lưu ý trường hợp ngoại lệ của 「する」: trong văn ngữ cổ thường là 「すべからず」 (= してはならない), ví dụ 油断すべからず.

Ví dụ trong thực tế

⚠️ Những chỗ người học hay vấp

① Đây là văn ngữ cổ, chỉ dùng trên thông báo/quy định/châm ngôn/trong văn viết, không dùng trong lời nói. Điều quan trọng nhất về 「べからず」 là văn phong của nó — nó thuộc văn ngữ cổ, mang màu sắc cổ kính, trang nghiêm, thiên về văn viết, hầu như chỉ xuất hiện trên biển báo, quy định, khẩu hiệu, châm ngôn, trong văn viết trang trọng (立入るべからず, 初心忘るるべからず). Nó không được dùng trong lời nói hằng ngày — bạn sẽ không nói với bạn bè 「そこに座るべからず」, nghe sẽ như trong phim cổ trang. Để nói “bạn không được ~” trong đời thường, hãy dùng khẩu ngữ 「てはいけない・てはならない・ないでください」. Cách nói tương đương trong nhiều ngôn ngữ cũng thiên về trang trọng. Cách kiểm tra: khi muốn viết một cách trang nghiêm “không được ~, cấm ~” trên thông báo, quy định, châm ngôn, trong văn viết → べからず; còn trong lời nói hằng ngày → てはいけない.

② Gắn vào động từ thể từ điển; べからず ở cuối câu/べからざる làm định ngữ; 「する」 trở thành 「すべからず」. Hãy kết hợp cho đúng. Đứng sau động từ thể từ điển (立入る・忘る・許す). Hai dạng phân công nhau: 「べからず」 đặt ở cuối câu để cấm đoán (立入るべからず); 「べからざる」 là định ngữ, bổ nghĩa cho danh từ theo sau (許すべからざる行為 = hành vi không thể tha thứ, 欠くべからざる = không thể thiếu). Đặc biệt lưu ý 「する」: trong văn ngữ cổ thường là 「すべからず」 (không phải 「するべからず」 — dù trong cách dùng hiện đại cũng có 「するべからず」, 「すべからず」 vẫn là cách nói chuẩn mực hơn theo lối cổ), ví dụ 油断すべからず. Mẹo nhớ: thể từ điển + べからず (cấm đoán, cuối câu)/べからざる (không ~ nổi, định ngữ).

③ 「べからず」 (cấm đoán) ≠ dạng định ngữ 「べからざる」, và đừng nhầm với 「べし/べく」. Trước hết hãy phân biệt các dạng của chính cặp này — べからず là “cấm đoán” (kết thúc câu); べからざる là “không ~ nổi” (định ngữ, luôn theo sau là danh từ). 許すべからず (không thể tha thứ — cuối câu) so với 許すべからざる罪 (một tội không thể tha thứ — bổ nghĩa cho 「罪」). Ngoài ra, đừng nhầm với dạng khẳng định 「べし (nên, phải)」 — 「べし」 là “nên làm”, 「べからず」 là “không được làm”, hai từ trái nghĩa nhau (về cách dùng mang tính tất yếu của hệ 「べし」, xem 〈べくして〉). Còn có 「べく」 (để ~, nên ~), là một dạng biến đổi của 「べし」 với nghĩa khác. Cách kiểm tra: cấm đoán ở cuối câu → べからず; bổ nghĩa cho danh từ với nghĩa “không ~ nổi” → べからざる; “nên làm” → べし (đừng đảo ngược với べからず).

🔄 So sánh: べからず/てはいけない/べきではない/な

DạngVăn phongSắc tháiVí dụ
〜べからずvăn ngữ cổ, văn viếtkhông được ~ (thông báo・châm ngôn, trang nghiêm cổ kính)立入るべからず
〜てはいけないkhẩu ngữ, thông dụngkhông được ~ (cấm đoán thường ngày)入ってはいけない (không được vào)
〜べきではないkhẩu ngữ, thông dụngkhông nên ~ (cách nói “không nên” nhẹ nhàng hơn)言うべきではない (không nên nói)
động từ thể từ điển + なkhẩu ngữ, thẳng thừngđừng ~ (cấm đoán dạng mệnh lệnh)入るな

Dễ nhầm lẫn: 「〜べからず」 = không được ~ (văn ngữ cổ, chỉ dùng trên thông báo・quy định・châm ngôn・trong văn viết, trang nghiêm cổ kính); 「〜てはいけない/てはならない」 = không được ~ (khẩu ngữ, cấm đoán thường ngày); 「〜べきではない」 = không nên ~ (cách nói “không nên” nhẹ nhàng hơn, dựa trên lý lẽ); 「động từ thể từ điển + な」 = đừng ~ (khẩu ngữ, cấm đoán dạng mệnh lệnh thẳng thừng). Với thông báo/châm ngôn thì dùng べからず; với lời nói hằng ngày thì dùng てはいけない.

💡 Tóm tắt nhanh

「〜べからず・〜べからざる」 = không được ~/cấm ~ (văn ngữ cổ) — ba điểm cần nhớ: ① văn phong là văn ngữ cổ, chỉ dùng trên thông báo/quy định/châm ngôn/trong văn viết — 立入るべからず, 初心忘るるべからず, không dùng trong lời nói hằng ngày (hãy dùng てはいけない); ② gắn vào động từ thể từ điển, べからず ở cuối câu (cấm đoán)/べからざる làm định ngữ (không ~ nổi), với 「する」 là 「すべからず」; ③ đừng đảo ngược với dạng khẳng định 「べし (nên).」 Mẫu câu này mang một không khí “lịch sử, trang nghiêm” thực sự — thấy 「〜べからず」 là biết ngay đó là giọng điệu trang trọng của thông báo, quy định hay châm ngôn. Khi muốn viết nên cái vẻ nghiêm trang cổ điển ấy trên khẩu hiệu, quy định hay châm ngôn, 「べからず」 là lựa chọn chuẩn xác; còn trong đời thường, hãy quay về khẩu ngữ 「てはいけない」. Mẫu 〈べくして〉, thuộc cùng hệ 「べし」 và diễn tả tính tất yếu, rất hợp để học cùng bài này.

❓ Hỏi nhanh đáp gọn

Q: 「立入るべからず」 và 「立入ってはいけない」 có cùng nghĩa không? Khác nhau ở đâu?

Nghĩa giống nhau (đều là “cấm vào”), khác nhau ở văn phong và bối cảnh sử dụng. 「〜べからず」 = không được ~ (văn ngữ cổ, trang trọng, cổ kính, văn viết): đây là cách cấm đoán thuộc văn ngữ cổ, mang màu sắc cổ kính, trang trọng, thiên về văn viết nặng nề, hầu như chỉ dùng trên biển báo, quy định, khẩu hiệu, châm ngôn: 立入るべからず (cấm vào — viết trên biển báo), 初心忘るるべからず (đừng bao giờ quên lòng quyết tâm ban đầu — một châm ngôn). Nó có không khí “cứng nhắc, nghiêm trang”, hợp với các thông báo trang trọng, nhưng không bao giờ dùng trong lời nói hằng ngày. 「〜てはいけない」 = không được ~ (khẩu ngữ, thường ngày): đây là cách cấm đoán khẩu ngữ hiện đại, dùng trong lời nói hằng ngày và những lời giải thích thông thường: ここに入ってはいけない (bạn không được vào đây — khẩu ngữ), 走ってはいけない (bạn không được chạy). Nó tự nhiên, thông dụng, không cứng nhắc. Điểm khác biệt: 「べからず」 là văn ngữ cổ, dùng cho thông báo/quy định/châm ngôn (trang nghiêm cổ kính); 「てはいけない」 là khẩu ngữ hiện đại, dùng cho đời thường (tự nhiên, thông dụng). Cách kiểm tra: khi viết thông báo, quy định, khẩu hiệu và muốn có không khí trang trọng cổ kính → べからず; lời nói hằng ngày, bối cảnh thông thường → てはいけない. Ví dụ biển báo trong công viên ghi 「芝生に入るべからず (cấm giẫm lên cỏ)」; nhưng khi nhắc bạn bè thì bạn sẽ nói 「そこ、入っちゃいけないよ (chỗ đó không được vào đâu).」 Cùng là cấm đoán, một cái là văn ngữ của biển báo, một cái là khẩu ngữ của đời thường — bối cảnh hoàn toàn khác nhau.

Q: Làm sao phân biệt 「べからず」 với 「べからざる」?

Sự khác biệt là ở cuối câu (cấm đoán) hay bổ nghĩa cho danh từ (định ngữ). Hai dạng này là hai cách biến đổi khác nhau của dạng phủ định của 「べし」. 「〜べからず」 = không được ~, cấm ~ (cuối câu, cấm đoán): nó kết thúc câu, diễn đạt “cấm làm ~”: ここで泳ぐべからず (cấm bơi ở đây — cuối câu), 初心忘るるべからず (đừng bao giờ quên lòng quyết tâm ban đầu — cuối câu). Thấy 「べからず」 ở cuối câu thì đó là “không được ~”. 「〜べからざる」 = không ~ nổi, không được ~ (định ngữ, bổ nghĩa cho danh từ): đây là dạng định ngữ, luôn theo sau là một danh từ, bổ nghĩa cho nó với nghĩa “một ○○ không ~ nổi”: 許すべからざる行為 (một ‘hành vi' không thể tha thứ — bổ nghĩa cho 「行為」), 欠くべからざる存在 (một ‘sự hiện diện' không thể thiếu — bổ nghĩa cho 「存在」). Điểm khác biệt: 「べからず」 kết thúc câu (không được ~); 「べからざる」 theo sau là danh từ (một ○○ không ~ nổi). Cách kiểm tra: phía sau không còn gì, câu kết thúc → べからず (cấm đoán); phía sau là danh từ → べからざる (không ~ nổi). Ví dụ 「他言するべからず (không được tiết lộ ra ngoài — cấm đoán ở cuối câu)」 dùng べからず; 「他言するべからざる秘密 (một bí mật không được tiết lộ ra ngoài — bổ nghĩa cho danh từ)」 dùng べからざる. Một cái kết thúc câu, một cái nhận danh từ — hãy phân biệt bằng việc phía sau có danh từ hay không. Các định ngữ cố định thường gặp là 「欠くべからざる (không thể thiếu)」 và 「許すべからざる (không thể tha thứ)」 — rất tiện để học thuộc.

🖊️Bài kiểm tra luyện tập

  1. 「このエリアに___べからず。」(Cấm vào — một thông báo theo lối văn ngữ cổ)

    • (A) 立入る
    • (B) 立ち入って
    • (C) 入る
    • (D) 立ち入ろう
  2. 「べからず」 có nghĩa là gì?

    • (A) Nên ~ (nghĩa vụ)
    • (B) Cấm ~ / không được ~ (cách cấm đoán thuộc văn ngữ cổ)
    • (C) Được phép ~ (cho phép)
    • (D) Chắc hẳn có thể ~ (suy đoán)
  3. 「見逃す___問題だ。」(một vấn đề không được bỏ qua)

    • (A) べし
    • (B) べからず
    • (C) べき
    • (D) べからざる
  4. 「する」のべからず形は?

    • (A) するべからず
    • (B) してべからず
    • (C) すべからず
    • (D) せべからず
  5. 「べからず」 và 「てはいけない」 khác nhau như thế nào?

    • (A) Hoàn toàn giống nhau
    • (B) べからず thuộc văn ngữ cổ/văn viết (thông báo, châm ngôn); てはいけない hiện đại và thông dụng hơn
    • (C) べからず là khẳng định; てはいけない là phủ định
    • (D) べからず chỉ gắn vào động từ; てはいけない chỉ gắn vào danh từ