“desu・masu”: Quy tắc tạo thể lịch sự (N5)
です đi sau danh từ / tính từ, ます đi sau động từ — những viên gạch nền tảng của tiếng Nhật lịch sự.
Với nhân viên cửa hàng, sếp, hay một người bạn mới quen — bạn kết thúc câu thế nào?
Bạn có để ý rằng tiếng Nhật trong giáo trình luôn nói 「わたしは学生です」, còn nhân vật anime thường nói 「学生だ」 không? Đó chính là 「です・ます」 — không phải một thứ thêm vào cho dễ thương, mà là cây thước người Nhật dùng để đo xem họ thân thiết đến mức nào với bạn. Hiểu được nó, bạn sẽ biết cách kết thúc câu khi nói với nhân viên cửa hàng, cấp trên, hay người vừa gặp lần đầu.
です gắn vào danh từ/tính từ, ます gắn vào động từ
Thể lịch sự (丁寧体) chỉ gồm hai cách kết thúc câu, được chọn tùy theo từ đứng trước:
- です = sau danh từ hoặc tính từ (câu danh từ/tính từ lịch sự): 彼は医者です, おいしいです, 静かです.
- ます = sau gốc ます của động từ (câu động từ lịch sự): 学校に行きます.
Động từ đi với ます, danh từ/tính từ đi với です — đừng dùng lẫn (✗ 行くです, ✗ おいしいます).
Cách chia です・ます
| Loại | Hiện tại | Quá khứ | Phủ định |
|---|---|---|---|
| danh từ | 医者です | 医者でした | 医者ではありません |
| tính từ đuôi い | おいしいです | おいしかったです | おいしくないです |
| tính từ đuôi な | 静かです | 静かでした | 静かではありません |
| động từ | 行きます | 行きました | 行きません |
Ví dụ trong ngữ cảnh
- 彼は医者です。(Anh ấy là bác sĩ.) — danh từ + です
- 私は毎日学校に行きます。(Tôi đi học mỗi ngày.) — động từ ます
- 昨日、友達と映画を見ました。(Hôm qua tôi đã xem phim với bạn.) — quá khứ ました
- この料理はおいしいです。(Món ăn này ngon.) — tính từ đuôi い + です
- 私は学生ではありません。(Tôi không phải là sinh viên.) — phủ định của danh từ
⚠️ Những lỗi thường gặp cần tránh
① Tính từ đuôi い đi thẳng với です — đừng thêm だ. おいしいです (✗ おいしいだです / ✗ おいしいます). Tính từ đuôi い vốn đã là vị ngữ; です chỉ thêm sự lịch sự.
② Lịch sự không phải là “bản dịch trang trọng hơn” — mà là cây thước đo mối quan hệ. Với bạn bè và gia đình, thể thông thường (学生だ, 行く) mới tự nhiên; nếu giữ です・ます suốt với bạn thân có thể tạo cảm giác xa cách. Hãy quan sát người nghe của bạn.
③ Đừng bỏ qua 「でした/ではありません」. Phủ định quá khứ là 「学生ではありませんでした」 — không phải chỉ thêm ない.
🔄 So sánh với các dạng tương tự: です・ます / thể thông thường / でございます
| Văn phong | Hoàn cảnh | Ví dụ |
|---|---|---|
| です・ます | lịch sự: người trên, người lạ, công việc | 学生です/行きます (Tôi là sinh viên / Tôi sẽ đi) |
| だ・thể thông thường | thân mật: bạn bè, gia đình, nhật ký | 学生だ/行く |
| でございます | cực kỳ trang trọng (dịch vụ, công việc) | こちらでございます (Ngay đằng này ạ.) |
Trước hết hãy nắm chắc trục lịch sự (です・ます) và thể thông thường; でございます là bậc trang trọng cao hơn nữa.
💡 Mẹo học
Cái khó của です・ます không nằm ở hình thức — mà ở chỗ khi nào dùng nó. Giai đoạn đầu, giữ です・ます xuyên suốt là lựa chọn an toàn: bạn sẽ không bao giờ bị coi là thất lễ. Khi đã quen và thân hơn với bạn bè người Nhật, bạn sẽ học cách chuyển sang thể thông thường trong những hoàn cảnh thoải mái. Hãy coi nó là mặc định lịch sự của bạn và chỉ nới lỏng khi cần.
❓ Hỏi đáp
Q: Vì sao 「おいしいだです」 sai?
Tính từ đuôi い (おいしい) vốn đã là vị ngữ, nên chỉ cần thêm です (おいしいです). だ dùng cho danh từ và tính từ đuôi な; tính từ đuôi い không cần nó.
Q: 「じゃないです」 và 「ではありません」 có giống nhau không?
Cùng nghĩa (phủ định của danh từ/tính từ đuôi な). 「じゃないです」 mang tính khẩu ngữ hơn, 「ではありません」 trang trọng/văn viết hơn — cả hai đều lịch sự và đúng.
🖊️Bài kiểm tra luyện tập
「彼は医者___。」(thể lịch sự, câu danh từ)
- (A) ます
- (B) る
- (C) だ
- (D) です
「私は毎日学校に行き___。」(thể lịch sự, câu động từ)
- (A) る
- (B) だ
- (C) ます
- (D) です
「昨日、友達と映画を見___。」(thể lịch sự, quá khứ)
- (A) ました
- (B) ます
- (C) でした
- (D) だ
「この料理はおいしい___。」(thể lịch sự, tính từ đuôi い)
- (A) ます
- (B) です
- (C) だです
- (D) る
「私は学生___。」(thể lịch sự, phủ định: Tôi không phải là sinh viên)
- (A) ではありません
- (B) じゃない
- (C) ません
- (D) ではないます