Thể lịch sự vs Thể thông thường — Chọn đúng mức độ trang trọng (JLPT N4)
“Tabemasu / taberu,” “ikimashita / itta” — chuyển đổi giữa thể lịch sự và thể thông thường theo tình huống, kèm ví dụ. (JLPT N4)
「行く」 với bạn bè, 「行きます」 với sếp — chuyển mức độ trang trọng theo người bạn đang nói chuyện
Với bạn bè bạn nói 「今日、何する?」, còn với sếp thì 「今日、何をしますか」 — tiếng Nhật có hai văn phong nói: thể lịch sự (です・ます) dùng trong hoàn cảnh lễ phép, có khoảng cách (lần đầu gặp, công việc, bề trên), và thể thông thường (だ・thể từ điển) dùng trong hoàn cảnh thân thiết (bạn bè, gia đình, nhật ký). Dùng sai thể sẽ thất lễ hoặc quá xa cách. Bài viết này dạy cách chuyển đổi theo “hoàn cảnh và người nghe,” cùng việc giữ “một văn phong nhất quán trong một đoạn.”
Hai văn phong
- Thể lịch sự (です・ます) = lễ phép, có khoảng cách: lần đầu gặp, công việc, bề trên, khách hàng. Ví dụ: 私は学生です/毎日勉強します.
- Thể thông thường (だ・thể từ điển) = thân thiết, thoải mái: bạn bè, gia đình, nhật ký, mạng xã hội. Ví dụ: 私は学生だ/毎日勉強する.
Cách kiểm tra: người nghe là ai? Người lạ/bề trên → lịch sự; người thân/bạn bè cùng trang lứa hoặc người nhỏ hơn → thông thường.
So sánh hai văn phong
| Ý nghĩa | Lịch sự | Thông thường |
|---|---|---|
| là sinh viên | 学生です | 学生だ |
| học mỗi ngày | 勉強します | 勉強する |
| sẽ không đi | 行きません | 行かない |
| ngon | おいしいです | おいしい |
Ví dụ khi sử dụng
- (lần đầu gặp) はじめまして、田中と申します。(Rất vui được gặp, tôi là Tanaka.) — lịch sự
- (giữa bạn bè) 明日、映画見に行く?(Mai đi xem phim không?) — thông thường
- (với sếp) 今から向かいます。(Tôi đang đi qua đó ngay bây giờ ạ.) — lịch sự
- (nhật ký) 今日はいい天気だった。(Hôm nay thời tiết đẹp.) — thông thường
- (mạng xã hội) 新しいカフェ、行ってきた!(Vừa đi quán cà phê mới về!) — thông thường
⚠️ Những cái bẫy dễ gặp cần tránh
① Giữ một văn phong trong một đoạn. Đừng câu này 「です・ます」 câu sau lại 「だ」 — với cùng một hoàn cảnh/người nghe, hãy nhất quán (trừ khi cố ý chèn độc thoại nội tâm).
② Mặc định dùng thể lịch sự khi gặp lần đầu/trong công việc. Khi mối quan hệ chưa rõ ràng, thể lịch sự là an toàn nhất; chỉ chuyển sang thông thường sau khi đối phương làm vậy hoặc khi hai bên đã thực sự thân. Chuyển sang thể thông thường (タメ口) với bề trên là rất thất lễ.
③ Văn viết có văn phong 「である」 riêng. Luận văn/báo cáo dùng 「である」 (〜である); nhật ký/tiểu thuyết dùng 「だ」. Thể lịch sự thường gặp trong thư từ và văn bản gửi ra bên ngoài.
🔄 So sánh: thể lịch sự/thể thông thường/văn phong である
| Văn phong | Hoàn cảnh | Ví dụ |
|---|---|---|
| lịch sự (です・ます) | lễ phép, đối ngoại, bề trên | 学生です |
| thông thường (văn phong だ) | bạn bè, nhật ký, lời nói | 学生だ |
| văn phong である | luận văn, văn viết trang trọng | 学生である |
Lễ phép → lịch sự, lời nói thân mật → thông thường, văn viết lập luận → である.
💡 Mẹo phán đoán khi đi thi
Văn phong nói là “nhiệt kế” đo khoảng cách giữa người với người trong tiếng Nhật — dùng sai không phải là lỗi ngữ pháp mà là “thất lễ hoặc quá xa cách.” Một quy tắc an toàn: khi không chắc, hãy bắt đầu bằng thể lịch sự (です・ます), và chỉ chuyển sang thông thường khi đối phương rõ ràng đã thoải mái hơn hoặc hai bên đã thân. Ngược lại, lúc nào cũng dùng thể lịch sự với một người bạn thân sẽ nghe xa cách. Và một lỗi hay gặp: giữ một văn phong trong một đoạn — đừng nhảy qua lại giữa です・ます và だ. Lưu ý hai điều này, tiếng Nhật của bạn sẽ nghe tế nhị.
❓ Câu hỏi thường gặp
Q: Khi nào dùng thể lịch sự, khi nào dùng thể thông thường?
Theo người nghe và hoàn cảnh: lần đầu gặp, công việc, bề trên, khách hàng → thể lịch sự (です・ます); bạn bè, gia đình, nhật ký, mạng xã hội → thể thông thường (だ・thể từ điển). Khi không chắc, thể lịch sự là an toàn nhất; chuyển khi đã thân hoặc khi đối phương dùng thể thông thường trước.
Q: Có thể trộn lẫn thể lịch sự và thể thông thường không?
Trong một đoạn nói với cùng một người, không nên — hãy giữ văn phong nhất quán, nếu không nghe sẽ rời rạc. Có ngoại lệ: trong lời nói lịch sự, một câu độc thoại chèn vào như “(心想)疲れた…” có thể dùng thể thông thường; tiểu thuyết và lời nói thân mật cũng trộn lẫn có chủ ý. Khi mới học, hãy luyện trước “một văn phong nhất quán cho mỗi đoạn.”
🖊️Bài kiểm tra luyện tập
Khi tự giới thiệu với ai đó lần đầu tiên, mức độ trang trọng nào là phù hợp?
- (A) thông thường (田中だ。よろしく。)
- (B) tùy trường hợp
- (C) cái nào cũng được
- (D) lịch sự (田中と申します。よろしくお願いします。)
Hội thoại với bạn bè: 「今日何___?」(hôm nay bạn đã làm gì?)
- (A) しましたか
- (B) された?
- (C) した?
- (D) されましたか?
Dạng rút gọn thông thường trong khẩu ngữ của 「食べています」 là gì?
- (A) 食べてます
- (B) 食べてる
- (C) 食べる
- (D) 食べた
Khi viết nhật ký trên mạng xã hội, thường dùng văn phong nào?
- (A) thông thường (〜だ・〜た・thể từ điển)
- (B) lịch sự (ます・です)
- (C) kính ngữ (tôn kính/khiêm nhường)
- (D) cổ văn/văn chương
Liên lạc với sếp: 「今から___。」(báo rằng bạn đang đi ngay bây giờ)
- (A) 行くよ
- (B) 行ってくる
- (C) 参ります
- (D) 行っちゃう