Kính ngữ tôn kính (尊敬語): いらっしゃる・おっしゃる・なさる (N3)

Nâng hành động của người đối diện lên — loại kính ngữ bạn cần cho công việc và dịch vụ

「社長、お時間いらっしゃいますか」 — tôn kính ngữ, nâng hành động của “người đối diện”

「社長、今お時間はいらっしゃいますか」 (thưa giám đốc, bây giờ ngài có chút thời gian không ạ?) — tôn kính ngữ (尊敬語) nâng hành động của người đối diện (cấp trên, khách hàng, sếp) lên để bày tỏ sự kính trọng. Cốt lõi là “chủ ngữ là người đối diện; làm cho hành động của họ trở nên ‘cao quý’”. Chẳng hạn 「いらっしゃる (đến/đi/ở), おっしゃる (nói), なさる (làm), 召し上がる (ăn)」. Bài viết này giới thiệu ba cách tạo tôn kính ngữ và các động từ đặc biệt thường gặp, đồng thời phân biệt với khiêm nhường ngữ (hạ mình) (tổng quan về kính ngữ: 〈hướng dẫn kính ngữ〉).

Cốt lõi: chủ ngữ là “người đối diện”; nâng hành động của họ lên

Tôn kính ngữ = nâng hành động của “người đối diện” (chỉ dùng cho người đối diện/người đáng kính):

Mấu chốt: chủ ngữ luôn là “người đối diện” (✗ 私がいらっしゃる).

Ba cách tạo tôn kính ngữ

CáchQuy tắcVí dụ
động từ đặc biệtthay bằng động từ tôn kính言う→おっしゃる(dạng tôn kính của “nói”)
お〜になるお + thân ます + になる読む→お読みになる(dạng tôn kính của “đọc”)
〜れる/られるthể bị động của động từ (nhẹ hơn)来る→来られる(dạng tôn kính của “đến”)

Câu ví dụ và ngữ cảnh

⚠️ Những lỗi thường gặp cần tránh

① Tôn kính ngữ chỉ dùng cho “người đối diện”, không dùng cho bản thân. ✗ 私がいらっしゃいます (dùng dạng tôn kính cho chính mình) → ○ 私が参ります (bản thân dùng dạng khiêm nhường). Tôn kính ngữ nâng người đối diện; hành động của chính mình dùng khiêm nhường ngữ. Dùng ngược chiều là lỗi lớn nhất.

② Tránh “kính ngữ chồng” (quá mức). Chồng hai lớp tôn kính lên một hành động (✗ おっしゃられる = おっしゃる + られる, ✗ お召し上がりになられる); một lớp là đủ. おっしゃる đã là dạng tôn kính rồi — đừng thêm られる.

③ Trong ba cách, ưu tiên “động từ đặc biệt”. 言う→おっしゃる (không phải 「お言いになる」), 食べる→召し上がる (không phải 「お食べになる」) — nếu có động từ tôn kính đặc biệt thì dùng nó trước; chỉ khi không có mới dùng 「お〜になる」 (お読みになる). Hãy học thuộc các động từ đặc biệt.

🔄 Sắc thái & so sánh: tôn kính ngữ/khiêm nhường ngữ/lịch sự ngữ

DạngCách dùngVí dụ
tôn kính ngữnâng người đối diện (hành động của họ)いらっしゃる・なさる (động từ tôn kính của ở/đến/đi và làm)
khiêm nhường ngữhạ thấp bản thân (hành động của phía mình)参る・いたす
lịch sự ngữmức lịch sự cơ bản (です・ます)行きます・です (dạng lịch sự của đi và là)

Hành động của người đối diện → tôn kính ngữ, hành động của chính mình → khiêm nhường ngữ, mức lịch sự cơ bản → lịch sự ngữ. Cốt lõi: tôn kính ngữ = nâng người đối diện, khiêm nhường ngữ = hạ mình, hai chiều ngược nhau. (khiêm nhường ngữ: 〈khiêm nhường ngữ〉; tổng quan: 〈hướng dẫn kính ngữ〉.)

💡 Điều cần nhớ

Logic của tôn kính ngữ: nâng hành động của “người đối diện” — chủ ngữ luôn là người đối diện (giám đốc, thầy cô, khách hàng…). Ba cách: ① động từ đặc biệt (ưu tiên): いらっしゃる (đến/đi/ở), おっしゃる (nói), なさる (làm), 召し上がる (ăn); ② お〜になる: お読みになる, お帰りになる; ③ 〜れる/られる (nhẹ hơn). Hai lỗi dễ mắc nhất là sai chiều (✗ 私がいらっしゃる = dùng tôn kính cho chính mình) và kính ngữ chồng (おっしゃられる là quá mức). Với công việc, hãy nắm vững bốn động từ đặc biệt (いらっしゃる/おっしゃる/なさる/召し上がる) là bạn xử lý được hầu hết tình huống. Khiêm nhường ngữ (hạ mình): 〈khiêm nhường ngữ〉; tổng quan về ba loại: 〈hướng dẫn kính ngữ〉.

❓ Hỏi nhanh đáp gọn

Q: Trong ba cách tạo tôn kính ngữ, khi nào dùng cách nào?

Ưu tiên “động từ tôn kính đặc biệt” (nếu có): 言う→おっしゃる, 来る/行く/いる→いらっしゃる, する→なさる, 食べる/飲む→召し上がる, 見る→ご覧になる — những động từ tần suất cao này đều có dạng tôn kính riêng, nên hãy dùng chúng trước. Khi không có động từ đặc biệt, dùng 「お + thân ます + になる」: 読む→お読みになる, 帰る→お帰りになる, 待つ→お待ちになる. 「〜れる/られる」 (読まれる, 来られる) cũng là tôn kính nhưng sắc thái nhẹ hơn, lại cùng dạng với thể bị động (dễ nhầm), nên trong hoàn cảnh trang trọng phần lớn dùng hai cách đầu. Quy tắc ngón tay cái: có động từ đặc biệt thì dùng; không có thì dùng お〜になる.

Q: Tại sao 「おっしゃられる」 là sai?

Vì đó là “kính ngữ chồng” (tôn kính quá mức) — hai lớp tôn kính trên một hành động. 「おっしゃる」 đã là dạng tôn kính của 「言う」 rồi, nên thêm 「〜られる」 tôn kính nữa thành “tôn kính + tôn kính”, quá mức và không tự nhiên. Dạng đúng chỉ là 「おっしゃる」 (社長がおっしゃった = điều giám đốc đã nói). Tương tự: ✗ お召し上がりになる (召し上がる đã là tôn kính — đừng thêm お〜になる), ✗ ご覧になられる. Hãy nhớ: một hành động, một lớp kính ngữ là đủ; các động từ tôn kính đặc biệt (おっしゃる, 召し上がる, いらっしゃる…) đã mang sẵn sự kính trọng — đừng chồng thêm.

🖊️Bài kiểm tra luyện tập

  1. 「社長、今お時間は___でしょうか?」(Thưa giám đốc, bây giờ ngài có thời gian không ạ?)

    • (A) いますか
    • (B) ありますか
    • (C) いらっしゃいますか
    • (D) ございますか
  2. 「先生が___通りにすると、うまくいきます。」(Nếu làm đúng như thầy đã nói thì sẽ suôn sẻ)

    • (A) 言った
    • (B) おっしゃった
    • (C) 申した
    • (D) 言われた
  3. 「ご注文は何に___か?」(Quý khách muốn gọi món gì ạ?)

    • (A) しますか
    • (B) いたしますか
    • (C) されますか
    • (D) なさいますか
  4. 尊敬語が使えない文はどれ?

    • (A) 私はいらっしゃいます。(自分自身には使えない)
    • (B) 部長はいらっしゃいますか。
    • (C) 先生がおっしゃいました。
    • (D) お客様がお越しになりました。
  5. 「いらっしゃる」が言い換えられるのはどれ?

    • (A) 行く・来る・食べる
    • (B) いる・行く・来る
    • (C) する・言う・食べる
    • (D) もらう・くれる・いる