“〜temo shikata ga nai・shiyou ga nai”: Vô ích / Hết cách (N1)
「後悔してもしかたがない」「知らせようがない」 — làm cũng vô ích, và không có cách nào để làm.
「今さら後悔してもしかたがない」 — làm cũng vô ích, không có cách nào, đành chịu thôi
Để nhắc nhở “đừng tốn công vô ích” hoặc diễn tả “không làm gì được nữa”, ta có 「今さら後悔してもしかたがない」 (bây giờ mới hối hận thì cũng vô ích) — 「〜てもしかたがない・〜しようがない」 đều diễn tả “đành chịu”, nhưng từ những góc độ khác nhau: てもしかたがない = (dù có làm) cũng vô ích, uổng công; しようがない = không có cách nào, không có phương tiện. Bài này hướng dẫn sự khác biệt giữa hai mẫu và đối chiếu với mẫu gần nghĩa 「ようがない」.
Cốt lõi: một bên là ‘làm cũng vô ích’, một bên là ‘không có phương pháp để làm’
Cả nhóm này đều diễn tả “đành chịu”, nhưng từ những góc độ khác nhau:
① 〜てもしかたがない(しょうがない)= (dù có làm) cũng vô ích, uổng công (làm ~ cũng chẳng giúp được gì):
- 過ぎたことを悔やんでもしかたがない (hối tiếc chuyện đã qua thì cũng vô ích).
- 一人で悩んでもしかたがないから、相談しよう (một mình lo lắng cũng vô ích, hãy tìm người bàn bạc đi).
② 〜しようがない(しかたがない)= không có cách nào, không có phương tiện (không có phương pháp/phương tiện):
- 連絡先がわからず、連絡しようがない (tôi không biết thông tin liên lạc nên không có cách nào liên lạc được).
- こう壊れては、直しようがない (hỏng đến mức này thì không có cách nào sửa được).
Sắc thái: 「てもしかたがない」 nhấn mạnh “dù có làm ~ cũng vô ích” (nghịch tiếp + uổng công, thường để nhắc nhở đừng phí sức); 「しようがない」 nhấn mạnh “không có phương pháp để làm” (do thiếu phương tiện, muốn làm cũng không làm được). Trong tiếng Việt: てもしかたがない = “làm ~ cũng vô ích, ~ chỉ uổng công”; しようがない = “hết cách, không còn cách nào”.
Cách kết hợp
| Dạng | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| động từ thể て + もしかたがない | (dù có làm) cũng vô ích | 泣いてもしかたがない (có khóc cũng chẳng ích gì) |
| thân ます của động từ + ようがない | không có phương pháp để làm | 直しようがない (không có cách nào sửa được) |
| thân ます của động từ + しようがない | hết cách (= ようがない) | どうしようもない (không còn cách nào cả) |
「てもしかたがない」 đi với động từ thể て + も (theo sau là 「しかたがない/しょうがない」); 「しようがない」 đi với thân ます của động từ (連絡し→連絡しようがない). 「しようがない」 gần nghĩa với 「ようがない」 (xem bẫy ③).
Ví dụ khi sử dụng
- 終わったことを、いつまでも気にしてもしかたがない。(Cứ canh cánh mãi về chuyện đã qua thì cũng vô ích.)
- 天気ばかりは、心配してもしかたがない。(Riêng thời tiết thì có lo lắng cũng vô ích.)
- 本人がいない以上、確かめようがない。(Vì người đó không có mặt nên không có cách nào xác nhận.)
- あまりの美しさに、言いようがないほど感動した。(Đẹp đến mức tôi xúc động không sao tả nổi.)
- もうどうしようもないところまで来てしまった。(Chúng ta đã đi đến mức không còn làm gì được nữa.)
⚠️ Những cái bẫy dễ mắc phải
① 「てもしかたがない」 = làm cũng vô ích (nhắc đừng uổng công); 「しようがない」 = không có phương pháp để làm (thiếu phương tiện). Đây là điểm khác biệt cốt lõi giữa hai mẫu. 「〜てもしかたがない(しょうがない)」 = (dù có làm) cũng vô ích, uổng công — là nghịch tiếp “dù làm vế đầu thì cũng chẳng giúp được gì”, thường để nhắc “đừng phí sức”: 後悔してもしかたがない (hối hận cũng vô ích), 怒ってもしかたがない (tức giận cũng vô ích), 心配してもしかたがない (lo lắng cũng vô ích). Trọng tâm là “làm cũng không thay đổi được gì, vậy làm để làm gì”. 「〜しようがない/ようがない」 = không có cách nào, không có phương tiện — là “do thiếu phương pháp/phương tiện nên muốn làm cũng không làm được”: 連絡先を知らないので、連絡しようがない (không biết thông tin liên lạc nên không có cách nào liên lạc), 証拠がなく、証明しようがない (không có bằng chứng nên không có cách nào chứng minh). Trọng tâm là “thiếu phương tiện, không biết bắt đầu từ đâu”. Cách kiểm tra: muốn nói “(làm) cũng vô ích, uổng công” (nhắc đừng phí sức) → てもしかたがない; muốn nói “không có phương pháp để làm, không biết bắt đầu từ đâu” (thiếu phương tiện) → しようがない/ようがない (xem 〈ようがない〉).
② Cách kết hợp khác nhau: thể て + もしかたがない/thân ます + ようがない. Hãy nắm chắc cách kết hợp. 「てもしかたがない」 đi với động từ thể て + も + しかたがない (しょうがない): 後悔する→後悔してもしかたがない, 泣く→泣いてもしかたがない. 「しようがない/ようがない」 đi với thân ます của động từ: 連絡する→連絡しようがない, 直す→直しようがない. Mẹo nhớ: thể て + もしかたがない (vô ích); thân ます + ようがない (hết cách).
③ ⭐「しようがない」 ≒ 「ようがない」 (xem 〈ようがない〉); 「しかたがない」 đứng một mình = chấp nhận điều không thể tránh. Trước hết hãy làm rõ mối quan hệ giữa 「しようがない」 và 「ようがない」 — chúng gần nghĩa nhau! 「しようがない」 thực ra là 「する」 + 「ようがない」 (する→し+ようがない), cả hai đều có nghĩa “không có phương pháp để làm (thiếu phương tiện)”: どうしようがない ≒ どうしようもない (không còn cách nào), 連絡しようがない (không có cách nào liên lạc) (về cách dùng đầy đủ hơn của 「ようがない」, xem 〈ようがない〉). Ngoài ra, 「しかたがない」 dùng một mình (không đi với thể て/ようがない) diễn tả “đành chịu, cam chịu (chấp nhận một thực tế đã định, không thể thay đổi)”: 雨だからしかたがない (trời mưa rồi thì đành chịu), 負けてもしかたがない (thua cũng đành chịu) — đó là sự cam chịu kiểu “chấp nhận thực tế”. Ba mẫu: 「てもしかたがない」 = làm cũng vô ích (nhắc đừng uổng công); 「しようがない/ようがない」 = không có phương pháp để làm (thiếu phương tiện, xem 〈ようがない〉); 「しかたがない」 (đứng một mình) = chấp nhận thực tế không thể tránh. Cách kiểm tra: làm cũng vô ích → てもしかたがない; không có phương pháp để làm → しようがない/ようがない; chấp nhận một thực tế đã định → しかたがない.
🔄 So sánh: てもしかたがない/しようがない/しかたがない/っこない
| Dạng | Trọng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| 〜てもしかたがない | (dù có làm) cũng vô ích, uổng công | 後悔してもしかたがない (hối hận cũng chẳng ích gì) |
| 〜しようがない/ようがない | không có phương pháp để làm (thiếu phương tiện) | 連絡しようがない (không có cách nào liên lạc) |
| しかたがない (đứng một mình) | chấp nhận thực tế không thể tránh | 雨だからしかたがない (trời mưa nên đành chịu) |
| 〜っこない | tuyệt đối không thể ~ (khẩu ngữ, khẳng định mạnh) | できっこない (không đời nào làm được) |
Các điểm dễ nhầm: 「〜てもしかたがない」 = (dù có làm) cũng vô ích, uổng công (nghịch tiếp + vô ích, nhắc đừng phí sức); 「〜しようがない/ようがない」 = không có phương pháp để làm (do thiếu phương tiện, xem 〈ようがない〉); 「しかたがない」 (đứng một mình) = chấp nhận thực tế không thể tránh (đã định, không thể thay đổi); 「〜っこない」 = tuyệt đối không thể ~ (khẩu ngữ, phủ định mạnh mang tính khẳng định). Với “làm cũng vô ích” dùng てもしかたがない; với “không có phương pháp” dùng しようがない; với “chấp nhận thực tế” dùng しかたがない.
💡 Tóm tắt nhanh
「〜てもしかたがない・〜しようがない」 đều diễn tả “đành chịu” — ghi nhớ ba điểm: ① góc độ khác nhau — 「てもしかたがない = làm cũng vô ích」 (nhắc đừng uổng công: 後悔してもしかたがない); 「しようがない = không có phương pháp để làm」 (thiếu phương tiện: 連絡しようがない); ② cách kết hợp khác nhau — thể て + もしかたがない/thân ます + ようがない; ③⭐「しようがない」 ≒ 「ようがない」 (xem 〈ようがない〉), còn 「しかたがない」 đứng một mình = chấp nhận thực tế không thể tránh. Nhóm này là cách diễn đạt “cam chịu” cực kỳ thông dụng trong đời sống hằng ngày — 「後悔してもしかたがない (hối hận cũng vô ích)」 nhắc buông bỏ, 「連絡しようがない (không có cách nào liên lạc)」 diễn tả sự bất lực, 「しかたがない (đành chịu)」 chấp nhận thực tế. Muốn nhắc “đừng tốn công vô ích” dùng てもしかたがない; muốn nói “không còn cách nào” dùng しようがない/ようがない (xem 〈ようがない〉).
❓ Những thắc mắc có thể có
Q: 「後悔してもしかたがない」 và 「後悔しようがない」 có cùng nghĩa không?
Không, hai góc độ hoàn toàn khác nhau — một bên là “hối hận cũng vô ích”, một bên là “không có cách nào để hối hận” (thực ra cách sau không tự nhiên, xem bên dưới). 「〜てもしかたがない」 = (dù có làm) cũng vô ích, uổng công: 「後悔してもしかたがない」 = “dù có hối hận cũng chẳng giúp được gì (không thay đổi được)”, là nghịch tiếp “dù làm vế đầu (hối hận) cũng vô ích”, thường để nhắc “thôi đừng hối hận nữa, vô ích thôi”: 終わったことを後悔してもしかたがない、前を向こう (hối hận chuyện đã qua cũng vô ích, hãy nhìn về phía trước). Trọng tâm là “làm cũng không thay đổi được gì, vậy làm để làm gì”. 「〜しようがない/ようがない」 = không có phương pháp để làm (thiếu phương tiện): nghĩa là “do thiếu phương pháp/phương tiện nên muốn làm cũng không làm được” — nhưng “hối hận” là một cảm xúc, và thường không nói 「後悔しようがない (không có cách nào hối hận)」 (vì hối hận không phải là hành động “cần có phương pháp để làm”). 「しようがない」 chủ yếu dùng cho “hành động cần có phương tiện”: 連絡しようがない (không có cách nào liên lạc — thiếu thông tin liên lạc), 直しようがない (không có cách nào sửa — thiếu phương pháp), 確かめようがない (không có cách nào xác nhận — thiếu phương tiện) (xem 〈ようがない〉). Sự khác biệt: 「てもしかたがない」 = làm cũng vô ích (nhắc đừng uổng công, đi được với động từ chỉ cảm xúc như 後悔・心配); 「しようがない/ようがない」 = không có phương pháp để làm (thiếu phương tiện, chủ yếu dùng cho hành động cần phương tiện như 連絡・直す). Cách kiểm tra: muốn nói “(làm một cảm xúc/hành động nào đó) cũng vô ích, uổng công” → てもしかたがない (後悔してもしかたがない); muốn nói “(do thiếu phương tiện) không làm được việc gì đó” → しようがない/ようがない (連絡しようがない). Vì vậy “hối hận” đi với 「てもしかたがない」 (hối hận cũng vô ích), không thực sự đi với 「しようがない」.
Q: Làm sao phân biệt 「しようがない」, 「ようがない」 và 「しかたがない」?
「しようがない」 ≒ 「ようがない」 (không có phương pháp để làm); 「しかたがない」 đứng một mình = chấp nhận thực tế không thể tránh — ba mẫu có liên quan nhưng cách dùng khác nhau. 「〜しようがない」 = không có phương pháp để làm (= dạng ようがない của 「する」): là 「する」 + 「ようがない」 (する→し+ようがない), nghĩa là “không có phương pháp/phương tiện để làm”, gần nghĩa với 「ようがない」: どうしようがない (không còn cách nào), なんとかしようがない (không xoay xở được). 「〜ようがない」 = không có phương pháp để làm (đi với thân ます của nhiều động từ): là dạng tổng quát hơn, đi với nhiều động từ: 連絡しようがない, 直しようがない, 言いようがない (xem 〈ようがない〉). Vì vậy 「しようがない」 chỉ là 「ようがない」 áp dụng cho 「する」, hai mẫu về cơ bản giống nhau (đều là “thân ます của (động từ) + ようがない = không có phương pháp để làm”). 「しかたがない」 (dùng một mình, không đi với ようがない/thể て) = đành chịu, cam chịu (chấp nhận một thực tế đã định, không thể thay đổi): nghĩa là “(đối diện với thực tế không thể thay đổi, chỉ còn cách) chấp nhận, cam chịu”, sự cam chịu kiểu chấp nhận thực tế: バスが来ないなら、歩くよりしかたがない (nếu xe buýt không đến thì đành đi bộ), 今さら言ってもしかたがない (bây giờ nói ra cũng vô ích [= てもしかたがない]), 負けたのは実力だからしかたがない (thua là do thực lực, đành chịu). Sự khác biệt: 「しようがない/ようがない」 = không có phương pháp để làm (thiếu phương tiện, xem 〈ようがない〉); 「しかたがない」 (đứng một mình) = chấp nhận thực tế không thể tránh (cam chịu). Cách kiểm tra: muốn nói “không có phương pháp để làm, không biết bắt đầu từ đâu” (thiếu phương tiện) → しようがない/ようがない; muốn nói “(đối diện thực tế) chỉ còn cách chấp nhận, cam chịu” (không thể tránh) → しかたがない. Lưu ý 「しかたがない」 và 「しようがない」 đôi khi trùng nhau ở nghĩa “không thể tránh”, nhưng 「しようがない」 thiên về “không có phương pháp để làm”, còn 「しかたがない」 thiên về “chấp nhận thực tế”.
🖊️Bài kiểm tra luyện tập
「終わったことを今さら言っ___。」(bây giờ nói ra cũng vô ích)
- (A) てもしかたがない
- (B) てたまらない
- (C) てやまない
- (D) てはばからない
「しようがない」(人について)の意味は?
- (A) Xuất sắc
- (B) Hết thuốc chữa / không còn cách nào
- (C) Rất đáng tin cậy
- (D) Rất chăm chỉ
「後悔してもしかたがない」の意味は?
- (A) Không có gì phải hối hận
- (B) Nhất định phải hối hận
- (C) Hối hận cũng vô ích (chẳng giúp được gì)
- (D) Hối hận rất có ích
「てもしかたがない」の語感は?
- (A) Điều kiện
- (B) Rất hiệu quả
- (C) Mệnh lệnh
- (D) Làm cũng vô ích / uổng công
接法が正しいのは?
- (A) 焦ってもしかたがない。
- (B) 焦るもしかたがない。
- (C) 焦りてもしかたがない。
- (D) 焦ったもしかたがない。