“〜gatai・ni atai suru”: Khó mà 〜 / Đáng để 〜 (đánh giá văn viết) (N1)

Những cách nói văn viết cho điều khó làm và điều đáng làm

「信じがたい」「称賛に値する」 — khó làm/đáng làm, hai cách đánh giá trong văn viết

Một mẫu nghĩa là “khó mà”, mẫu kia nghĩa là “đáng để” — 「にわかには信じがたい (khó mà tin ngay được)」「彼の努力は称賛に値する (nỗ lực của anh ấy đáng được khen ngợi).」 Bài này trình bày cùng lúc hai mẫu đánh giá văn viết của N1: 「〜がたい(難い)」 = khó mà ~ (khó làm về mặt tâm lý, cảm xúc); 「〜に値する(あたいする)」 = đáng ~, xứng đáng ~. Trọng tâm là phân biệt 「がたい」 với 「にくい」「かねる」 thông thường, và nắm chắc cách kết hợp cũng như dạng phủ định của 「に値する」.

Cốt lõi: 〜がたい = khó mà ~; 〜に値する = đáng ~

Đây là hai cách đánh giá văn viết độc lập:

①「thể liên dụng của động từ + がたい」 = khó mà ~ (khó làm về mặt tâm lý, cảm xúc, nhận thức; văn viết):

②「danh từ/động từ thể từ điển + に値する」 = đáng ~, xứng đáng ~:

Sắc thái: 「がたい」 có nghĩa là “(do tâm lý, cảm xúc, lý trí) khó mà ~,” các động từ đi kèm phần lớn thuộc về tâm lý, nhận thức (信じる/想像する/理解する/忘れる/耐える/捨てる). 「に値する」 có nghĩa là “đáng để làm ~, xứng đáng ~,” phần lớn dùng cho đánh giá tích cực (đáng khen/đáng kính/đáng đọc/đáng tin). Trong tiếng Việt: がたい = khó mà ~; に値する = đáng ~.

Cách kết hợp và các dạng

MẫuĐi vớiNghĩaVí dụ
〜がたいthể liên dụng của động từ + がたいkhó mà ~信じがたい
〜に値するdanh từ/thể từ điển + に値するđáng ~称賛に値する (xứng đáng được khen ngợi)
〜に値しないdanh từ/thể từ điển + に値しないkhông đáng ~一顧に値しない (không đáng để ngoái nhìn)

「がたい」 đi sau thể liên dụng của động từ (信じ+がたい, 忘れ+がたい), phần lớn là các động từ tâm lý/nhận thức. 「に値する」 đi sau danh từ hoặc động từ thể từ điển (称賛に値する, 尊敬に値する, 読むに値する); dạng phủ định là 「に値しない」 (không đáng).

Câu ví dụ

⚠️ Những chỗ người học hay nhầm

① 「がたい」 là ‘khó về mặt tâm lý, cảm xúc’, khác với 「にくい」 thông thường. Đây là điểm khác biệt then chốt của 「がたい」. Trong tiếng Việt ta đều nói “khó mà ~”, nhưng chữ “khó” của tiếng Nhật được phân vai. 「〜がたい」 = khó mà ~ (về mặt tâm lý, cảm xúc, lý trí; văn viết, động từ bị giới hạn): nó chủ yếu đi với các động từ tâm lý, nhận thức, cảm xúc — 信じがたい (khó tin), 想像しがたい (khó tưởng tượng), 理解しがたい (khó hiểu), 忘れがたい (khó quên), 耐えがたい (khó chịu đựng), 捨てがたい (khó vứt bỏ). Nó diễn tả “khó mà ~ vì các yếu tố tâm lý, cảm xúc,” mang tính văn viết, trang trọng hơn. 「〜にくい」 = khó ~ (về mặt thông thường, vật lý; trung tính, khẩu ngữ, xem 〈にくい〉): nó đi với các động từ thông thường, chỉ sự khó khăn vật lý, thao tác, chung chung — 読みにくい (khó đọc), 使いにくい (khó dùng), 歩きにくい (khó đi). Điểm khác nhau: 「がたい」 thiên về khó khăn tâm lý, cảm xúc (văn viết, 信じがたい); 「にくい」 thiên về khó khăn vật lý, chung chung (khẩu ngữ, 読みにくい). Cách kiểm tra: “khó tin/khó tưởng tượng/khó quên” — khó khăn tâm lý, cảm xúc → がたい; “khó đọc/khó dùng/khó đi” — khó khăn vật lý, thao tác → にくい. Vì vậy “cuốn sách này khó đọc” là 「読みにくい,」 chứ không phải 「読みがたい.」

② 「がたい」 đi với thể liên dụng; động từ bị giới hạn (chủ yếu là tâm lý, nhận thức). Về kết hợp, 「がたい」 đứng sau thể liên dụng của động từ (信じる→信じがたい, 忘れる→忘れがたい). Và nó không đi với mọi động từ — chủ yếu là các động từ về tâm lý, cảm xúc, nhận thức, đánh giá: 信じる/想像する/理解する/忘れる/耐える/捨てる/言い表す/認める/近寄る. Với các động từ hành động thông thường như 「食べる」「歩く,」 người ta không nói 「食べがたい」「歩きがたい」 (không tự nhiên — dùng にくい). Cách kiểm tra: khi muốn dùng 「がたい,」 trước hết hãy xác nhận động từ thuộc loại tâm lý/nhận thức (信じる, 忘れる, v.v.); còn nói “khó” với động từ hành động thông thường → dùng にくい.

③ 「に値する」 đi với danh từ hoặc thể từ điển; dạng phủ định là 「に値しない.」 Về kết hợp, 「に値する」 đứng sau danh từ (称賛に値する, 尊敬に値する, 一読に値する) hoặc động từ thể từ điển (読むに値する = đáng đọc, 検討するに値する). Nghĩa là “đáng để làm ~, xứng đáng ~,” phần lớn dùng cho đánh giá tích cực. Dạng phủ định là 「〜に値しない」 = “không đáng ~, không đáng một ~”: 一顧に値しない (không đáng để ngoái nhìn), 議論に値しない (không đáng bàn luận). ⚠️Lưu ý cách đọc của 「値する」 là 「あたいする」 (không phải 「ちする」). Cách kiểm tra: muốn nói “đáng (khen/kính/đọc)” → danh từ + に値する; “không đáng ~” → に値しない.

④ Phân biệt với 「かねる」 — がたい là ‘khó (làm)’, かねる là ‘(do vị trí của mình) khó mà, không thể (từ chối lịch sự)’. Cả hai đều có thể dịch là “khó mà”, nhưng cách dùng khác nhau. 「〜がたい」 = khó mà ~ (về mặt tâm lý, cảm xúc; đánh giá ‘rất khó’, văn viết): 信じがたい (khó tin — bày tỏ cảm giác “điều này khó mà tin được”). 「〜かねる」 = khó mà ~, không thể ~ (do vị trí, lẽ phải; diễn đạt lịch sự ‘không thể làm’, chủ yếu để từ chối, xem 〈かねる〉): お答えしかねます (xin lỗi, tôi không thể trả lời — cách nói lịch sự “không thể trả lời”), 賛成しかねる (khó mà tán thành). Điểm khác nhau: 「がたい」 là sự đánh giá, cảm giác rằng điều gì đó “rất khó ~” (信じがたい = khó tin); 「かねる」 là cách nói lịch sự rằng “tôi không thể/thấy khó làm ~” (do vị trí, lẽ phải), chủ yếu để từ chối nhã nhặn (xem 〈かねる〉). Cách kiểm tra: muốn bày tỏ cảm giác “(về mặt tâm lý) khó mà ~” → がたい; muốn lịch sự nói “(do vị trí của tôi) tôi không thể/thấy khó mà ~” (từ chối) → かねる.

🔄 So sánh: がたい/にくい/かねる/に値する

DạngNghĩaTrọng tâmVí dụ
〜がたいkhó mà ~ (về mặt tâm lý, cảm xúc)văn viết, động từ tâm lý/nhận thức信じがたい
〜にくいkhó ~ (về mặt thông thường, vật lý)trung tính, khẩu ngữ (xem 〈にくい〉)読みにくい
〜かねるkhó mà, không thể (do vị trí; từ chối lịch sự)từ chối lịch sự (xem 〈かねる〉)お答えしかねる (xin lỗi, tôi không thể trả lời)
〜に値するđáng ~, xứng đáng ~đánh giá tích cực称賛に値する (xứng đáng được khen ngợi)

Dễ nhầm lẫn: 「〜がたい」 = khó mà ~ (về mặt tâm lý, cảm xúc, lý trí) (văn viết, chủ yếu với các động từ tâm lý như 信じる/忘れる); 「〜にくい」 = khó ~ (về mặt thông thường, vật lý) (trung tính, khẩu ngữ, 読みにくい, xem 〈にくい〉); 「〜かねる」 = khó mà, không thể ~ (do vị trí, lẽ phải) (từ chối lịch sự, お答えしかねる, xem 〈かねる〉); 「〜に値する」 = đáng ~ (xứng đáng, đánh giá tích cực; phủ định là に値しない). Khó khăn về tâm lý thì dùng がたい; khó khăn về vật lý thì dùng にくい; từ chối lịch sự thì dùng かねる; “đáng” thì dùng に値する.

💡 Mẹo học

Bài này học cùng lúc hai mẫu: 「〜がたい」 = khó mà ~ và 「〜に値する」 = đáng ~. Mẹo với 「がたい」 — đó là chữ “khó” về mặt tâm lý, cảm xúc (信じがたい/忘れがたい/耐えがたい), chủ yếu đi với các động từ tâm lý, nhận thức, mang tính văn viết hơn; đừng nhầm với 「にくい (読みにくい)」 mang nghĩa vật lý thông thường hay 「かねる (お答えしかねる)」 dùng để từ chối. Mẹo với 「に値する」 — hãy nhớ cách kết hợp (danh từ/thể từ điển + に値する), cách đọc (あたいする), dạng phủ định (に値しない = không đáng), và việc nó chủ yếu dùng cho đánh giá tích cực (đáng khen/đáng kính/đáng đọc). Cả hai đều là những từ đánh giá “văn viết, có trọng lượng”, trong một bài bình luận hay báo cáo trang trọng sẽ sang hơn nhiều so với 「〜のは難しい」「〜する価値がある」 mang tính khẩu ngữ.

❓ Hỏi đáp

Q: 「信じがたい」 và 「信じにくい」 khác nhau thế nào? Cả hai đều là ‘khó tin’ phải không?

Nghĩa gần nhau, nhưng khác ở ‘bản chất của sự khó khăn’ và văn phong. 「信じがたい」 = khó tin (khó về mặt tâm lý, cảm xúc; văn viết, trang trọng): 「がたい」 diễn tả mức “rất khó” do tâm lý, cảm xúc, lý trí, sắc thái văn viết, trang trọng, mạnh hơn — 「がたい」 mang sức nặng “gần như không thể (chấp nhận về mặt tâm lý)”: あまりに衝撃的で、にわかには信じがたい (quá sốc, khó mà tin ngay được — mạnh, văn viết). Nó thường dùng trong những bối cảnh trang trọng hơn, nặng về cảm xúc. 「信じにくい」 = không dễ tin lắm (khó tin hơn theo nghĩa chung; trung tính, khẩu ngữ, xem 〈にくい〉): 「にくい」 diễn tả mức “khó hơn” mang tính chung chung, theo mức độ, sắc thái trung tính, đời thường, khẩu ngữ hơn, nhẹ hơn về mức độ — “(vì lý do nào đó) không dễ tin lắm”: 証拠が少なくて、少し信じにくい話だ (vì ít bằng chứng nên đây là một câu chuyện hơi khó tin). Điểm khác nhau: 「がたい」 mang tính văn viết, trang trọng, mạnh (về tâm lý gần như không thể); 「にくい」 mang tính khẩu ngữ, trung tính, nhẹ (khó hơn ở mức độ chung, xem 〈にくい〉). Cách kiểm tra: “khó ~” trang trọng, nặng cảm xúc, văn viết → がたい; “không dễ ~ lắm” đời thường, khẩu ngữ, nhẹ → にくい. Ngoài ra, động từ đi với 「がたい」 bị giới hạn hơn (chủ yếu là tâm lý), còn 「にくい」 đi được với hầu hết mọi động từ.

Q: 「〜に値する」 dùng như thế nào? 「値する」 đọc thế nào?

「に値する」 = “đáng ~, có giá trị để làm ~,” với ba điểm chính: ① Cách kết hợp: đứng sau danh từ hoặc động từ thể từ điển. Phổ biến nhất là đi với danh từ: 称賛に値する (đáng khen ngợi), 尊敬に値する (đáng kính trọng), 一読に値する (đáng đọc một lần), 信頼に値する (đáng tin cậy); với thể từ điển: この問題は検討するに値する (vấn đề này đáng được xem xét). ② Cách đọc: 「値する」 đọc là 「あたいする」 (không phải 「ちする」) — 「値(あたい)」 nghĩa là “giá trị”, nên 「に値する」 theo nghĩa đen là “có giá trị của ~”. ③ Dạng phủ định: 「〜に値しない」 = “không đáng ~, không đáng một ~”: そんな噂は一顧に値しない (tin đồn như thế không đáng để ngoái nhìn), 議論に値しない問題 (một vấn đề không đáng bàn luận). Về sắc thái, 「に値する」 là từ đánh giá văn viết, trang trọng, chủ yếu dùng để khẳng định tích cực (đáng khen, đáng kính, đáng ghi nhớ), trang nghiêm và có sức mạnh hơn 「〜する価値がある」 mang tính khẩu ngữ. Cách kiểm tra: muốn nói trang trọng trong một bài bình luận hay báo cáo rằng “đáng (khen/đọc/kính)” → danh từ + に値する; “không đáng” → に値しない; và nhớ đọc là 「あたいする.」

🖊️Bài kiểm tra luyện tập

  1. 「あの感動は、今でも忘れ___。」(khó quên)

    • (A) 得ない
    • (B) かねる
    • (C) っこない
    • (D) 難い
  2. Trước 「難い(がたい)」 là dạng nào của động từ?

    • (A) Thể ない
    • (B) Thể từ điển
    • (C) Thân từ dạng ます
    • (D) Thể て
  3. 「信じ難い」 có nghĩa là gì?

    • (A) Dễ tin
    • (B) Khó tin (khó tin về mặt tâm lý)
    • (C) Nhất định tin
    • (D) Không muốn tin
  4. 「難い(がたい)」 và 「にくい」 khác nhau thế nào?

    • (A) がたい = khó khăn về mặt tâm lý/chủ quan (văn viết); にくい = khó khăn về mặt vật lý/thao tác (thông thường)
    • (B) Hai từ hoàn toàn giống nhau
    • (C) がたい = khó khăn về mặt vật lý
    • (D) にくい = khó khăn về mặt tâm lý
  5. Cách kết hợp nào là đúng?

    • (A) 理解して難い。
    • (B) 理解する難い。
    • (C) 理解し難い行動だ。
    • (D) 食べ難い(物理は にくい が自然)。