“〜たる(者)”: Là 〜 thì phải… (văn viết/cách ngôn) (N1)
「親たる者は子供の模範となるべきだ」 — cách ứng xử được kỳ vọng ở người mang một thân phận nhất định.
「教育者たる者、常に学ぶべし」 — người đã là ~ thì phải …
Trong cách ngôn và lời khuyên răn, để nhấn mạnh một thân phận “phải như thế nào”, người ta dùng một mẫu câu mang tính văn chương — 「リーダーたる者、部下の模範であれ (đã là người lãnh đạo thì hãy làm gương cho cấp dưới).」 「〜たる」 = là ~, với tư cách là ~ (văn chương, cách ngôn). Đây là dạng văn chương của 「である」, thường xuất hiện ở dạng 「〜たる者(もの)」, nhấn mạnh trách nhiệm và phong thái mà một thân phận đòi hỏi. Bài này làm rõ cách dùng, sắc thái cách ngôn của mẫu câu, và cách phân biệt với 「である」「としての」 mang tính trung tính.
Cốt lõi: là ~, với tư cách là ~ (khẳng định mang tính văn chương, thường nhấn mạnh phong thái xứng với một thân phận)
「danh từ + たる(+danh từ)」 có nghĩa là “là ~, với tư cách là ~, giữ vị trí là ~” — đây là dạng bổ nghĩa của trợ động từ văn chương 「たり」, tương đương dạng văn chương của 「である」, thường dùng để nhấn mạnh trách nhiệm, phong thái, tư cách mà một thân phận đòi hỏi:
- 教育者たる者は、常に学び続けねばならない (người là nhà giáo dục thì phải luôn không ngừng học hỏi).
- 一国の代表たるにふさわしい風格 (phong thái xứng đáng với đại diện của một quốc gia).
- 王者たる貫禄を見せつけた (đã phô bày khí chất xứng danh nhà vô địch).
Sắc thái: cốt lõi là “là/với tư cách ~ (thân phận, vị trí này)”, một dạng văn chương, cách ngôn, trang trọng của 「である」. Mẫu này thường xuất hiện nhất ở dạng 「〜たる者(もの)」, nhấn mạnh “người là ~ (thì phải ~)” với sắc thái khuyên răn, cách ngôn (xem 〈たるもの〉). Mẫu 「AたるB」 cũng được dùng với nghĩa “B mà A phải có”. Tương ứng với: là ~, với tư cách là ~, giữ vị trí là ~ (đúng như điều cần có).
Dạng thức và cách kết hợp
| Dạng | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| danh từ + たる者(もの) | người là ~ (thì phải) | リーダーたる者 |
| danh từ + たる + danh từ | ○○ mà người là ~ phải có | 王者たる風格 |
| danh từ + たるにふさわしい | xứng với thân phận là ~ | 代表たるにふさわしい |
Đứng trước danh từ (thường là thân phận, vị trí: 教育者, リーダー, 王者, 紳士). 「たる」 là dạng văn chương của 「である」. Phổ biến nhất là 「〜たる者(もの)」 (người là ~, xem 〈たるもの〉), vế sau thường nêu trách nhiệm, phong thái mà thân phận đó đòi hỏi (〜べきだ/〜であれ). Tất cả đều thiên về văn viết, cách ngôn, trang trọng.
Ví dụ trong ngữ cảnh
- 医師たる者、患者の命を第一に考えるべきだ。(Người là bác sĩ thì phải đặt tính mạng bệnh nhân lên hàng đầu.)
- 大国たるにふさわしい責任が問われる。(Người ta đòi hỏi trách nhiệm xứng đáng với một cường quốc.)
- 彼には、王者たる風格が備わっている。(Anh ấy có phong thái của một nhà vô địch.)
- 親たる者、子の手本でなければならない。(Người là cha mẹ thì phải là tấm gương cho con.)
- プロたる以上、結果で示すしかない。(Đã là dân chuyên nghiệp thì chỉ còn cách chứng minh bằng kết quả.)
⚠️ Những chỗ người học hay nhầm
① 「たる」 = 「である」 dạng văn chương (là, với tư cách là); chủ yếu dùng ở 「〜たる者」 để nhấn mạnh phong thái mà một thân phận đòi hỏi. Đây là chìa khóa để hiểu mẫu câu. 「たる」 là dạng bổ nghĩa của trợ động từ văn chương 「たり」, có nghĩa như 「である」 (là, với tư cách là) trong tiếng Nhật hiện đại. Vì vậy 「教育者たる者」 = 「教育者である者」 = “người là nhà giáo dục.” Mẫu này thường gặp nhất ở dạng 「〜たる者(もの)」, nhấn mạnh “người là ~, (thì phải ~)”, theo sau là trách nhiệm, phong thái, thái độ mà thân phận đó đòi hỏi (〜べきだ/〜であれ/〜なければならない): リーダーたる者、決断力を持て (đã là người lãnh đạo thì hãy có sự quyết đoán). Cách kiểm tra: khi thấy 「〜たる(者)」, hãy đọc là “là ~, với tư cách là ~ (đúng như điều cần có)” (= である dạng văn chương), chủ yếu để nhấn mạnh trách nhiệm của một thân phận.
② Đứng trước danh từ (thân phận, vị trí); là cách nói văn viết, cách ngôn, trang trọng. Về cách kết hợp, 「たる」 đứng trước danh từ, thường là danh từ chỉ thân phận, vị trí, tư cách (教育者, リーダー, 王者, 紳士, 親, プロ, 大国). Đây là cách nói rất văn chương, cách ngôn, trang trọng, mang sắc thái khuyên răn, tuyên bố, chủ yếu dùng trong cách ngôn, châm ngôn, xã luận, bài phát biểu trang trọng. Trong hội thoại hằng ngày thì không bao giờ dùng — để nói “với tư cách là giáo viên” thì hằng ngày dùng 「先生として」 chứ không dùng 「先生たる」 (nghe như đang đọc văn cổ). Cách kiểm tra: trong cách ngôn, châm ngôn, bài phát biểu trang trọng mà nhấn mạnh trách nhiệm của một thân phận → たる(者); còn “với tư cách là ~” thông thường hằng ngày → dùng として.
③ Phân biệt với 「である」 — たる mang tính văn chương, cách ngôn; である là văn viết trung tính. Hai mẫu có nghĩa giống nhau (đều là “là, với tư cách là”), khác nhau ở văn phong. 「〜たる」 = là ~, với tư cách là ~ (văn chương, cách ngôn, trang trọng): 教育者たる者 (người là nhà giáo dục — văn chương, cách ngôn). Nó rất văn chương, trang trọng, mang sắc thái cách ngôn, khuyên răn. 「〜である」 = là ~, với tư cách là ~ (khẳng định văn viết trung tính): 彼は教育者である (anh ấy là nhà giáo dục — một câu trần thuật trung tính). Đây là “là” của văn viết trung tính, thông thường, chỉ đơn giản khẳng định. Điểm khác biệt: 「たる」 là văn chương, cách ngôn, trang trọng (nhấn mạnh trách nhiệm, phong thái của một thân phận); 「である」 là trung tính, thông thường (khẳng định đơn thuần). Cách kiểm tra: muốn nhấn mạnh theo kiểu cách ngôn, khuyên răn rằng “đã là ~ (thì phải như thế)” → たる; muốn chỉ nói đơn giản “là ~” → である.
④ Phân biệt với 「としての」 — たる mang tính văn chương, cách ngôn; としての là trung tính, thông thường. Cả hai đều có thể diễn đạt “với tư cách là ~”, nhưng khác nhau về văn phong. 「〜たる」 = là ~ (văn chương, cách ngôn, nhấn mạnh trách nhiệm, phong thái mà thân phận đòi hỏi): 紳士たる者 (người là quý ông — văn chương, mang ý khuyên răn “phải như thế”). 「〜としての」 = với tư cách là ~ (trung tính, thông thường, nêu một cách khách quan thân phận/lập trường): 教師としての責任 (trách nhiệm với tư cách là giáo viên — nêu trung tính trách nhiệm của “thân phận giáo viên”), 親として (với tư cách là cha mẹ). Đây là “với tư cách là ~ (thân phận/lập trường)” trung tính, thông thường, dùng được cả trong văn nói lẫn văn viết. Điểm khác biệt: 「たる」 là văn chương, cách ngôn, kèm lời khuyên răn “đã là ~ thì phải” (教育者たる者); 「としての」 là trung tính, thông thường, nêu khách quan một thân phận (教師としての責任). Cách kiểm tra: muốn nói theo kiểu cách ngôn, khuyên răn “đã là ~ (thì phải)” → たる; muốn nói trung tính, thông thường “với tư cách là ~ (thân phận/lập trường)” → としての.
🔄 So sánh: たる/である/としての/たるや
| Dạng | Ý nghĩa | Sắc thái | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| 〜たる(者) | là ~, với tư cách là ~ | văn chương, cách ngôn, trang trọng | リーダーたる者 |
| 〜である | là ~, với tư cách là ~ | khẳng định văn viết trung tính | 教育者である (là nhà giáo dục) |
| 〜としての | với tư cách là ~ | trung tính, thông thường (thân phận khách quan) | 教師としての責任 |
| 〜たるや | nói đến ~ thì | văn chương, nhấn mạnh mức độ (cái ~ ấy) | その勢いたるや |
Dễ nhầm lẫn: 「〜たる(者)」 = là ~, với tư cách là ~ (khẳng định văn chương = dạng văn chương của である, cách ngôn, trang trọng, chủ yếu là 「〜たる者」 nhấn mạnh trách nhiệm xứng với một thân phận, xem 〈たるもの〉); 「〜である」 = là ~, với tư cách là ~ (khẳng định văn viết trung tính, đơn thuần); 「〜としての」 = với tư cách là ~ (trung tính, thông thường, nêu khách quan thân phận/lập trường); 「〜たるや」 = nói đến ~ thì (văn chương, nhấn mạnh mức độ của một sự việc, “cái ~ ấy”). Muốn nói cách ngôn/khuyên răn thì dùng たる; khẳng định trung tính thì dùng である; nêu thân phận khách quan thì dùng としての.
💡 Mẹo học
「〜たる」 = là ~, với tư cách là ~ (văn chương, cách ngôn) — ba điểm chính: ①「たる」 = 「である」 dạng văn chương, chủ yếu là 「〜たる者(もの)」 với nghĩa “người là ~ (thì phải ~)”, nhấn mạnh trách nhiệm, phong thái mà một thân phận đòi hỏi (xem 〈たるもの〉); ② đứng trước danh từ (thân phận, vị trí), là cách nói cách ngôn, trang trọng, còn “với tư cách là ~” hằng ngày thì dùng 「として」; ③ phân biệt với 「である (khẳng định trung tính)」「としての (thân phận trung tính)」 — たる mang sắc thái cách ngôn, khuyên răn. Mẫu câu này có sức nặng thật sự của cách ngôn, châm ngôn — 「リーダーたる者、かくあるべし」「教育者たる者、常に学べ」 diễn đạt vang dội kỳ vọng “đã là ~ thì phải như thế”. Khi muốn nhấn mạnh trách nhiệm và phong thái của một thân phận trong bài phát biểu hay châm ngôn, 「たる者」 có tầm vóc nhất; còn trong hội thoại hằng ngày, cứ dùng 「として」.
❓ Những câu hỏi bạn có thể thắc mắc
Q: 「教育者たる者」 và 「教育者として」 khác nhau thế nào?
Sự khác biệt là ‘văn chương, cách ngôn (kèm “phải như thế”)’ so với ‘trung tính, thông thường (thân phận khách quan)’. 「〜たる(者)」 = là ~ (văn chương, cách ngôn, nhấn mạnh trách nhiệm, phong thái mà thân phận đòi hỏi): 「教育者たる者」 = “người là nhà giáo dục (thì phải ~)” — một cách nói văn chương, cách ngôn, trang trọng, mang sắc thái khuyên răn, kỳ vọng rõ ràng “đã là ~ thì phải ~”, thường theo sau là trách nhiệm mà thân phận đó đòi hỏi (〜べきだ/〜であれ): 教育者たる者、生涯学び続けるべきだ (người là nhà giáo dục thì phải học suốt đời — với lời khuyên răn “phải như thế”). Chủ yếu dùng trong cách ngôn, châm ngôn, bài phát biểu trang trọng, nghe trang nghiêm và có tầm vóc. 「〜として」 = với tư cách là ~ (trung tính, thông thường, nêu khách quan thân phận/lập trường): 「教育者として」 = “với tư cách là nhà giáo dục (xét ở thân phận/lập trường đó)” — một cách nói trung tính, thông thường để nêu “xét theo một thân phận/lập trường nào đó”, dùng được cả trong văn nói lẫn văn viết, không kèm lời khuyên răn đặc biệt: 教育者として、責任を感じる (với tư cách là nhà giáo dục, tôi cảm thấy trách nhiệm — nêu trung tính một lập trường), 親として当然のことだ (với tư cách là cha mẹ thì đó là điều đương nhiên). Điểm khác biệt: 「たる(者)」 văn chương, cách ngôn, kèm lời khuyên răn “đã là ~ thì phải”, trang trọng (教育者たる者、〜べきだ); 「として」 trung tính, thông thường, nêu khách quan một thân phận/lập trường (教育者として、〜). Cách kiểm tra: muốn nhấn mạnh trang trọng “đã là ~ (thì phải)” trong cách ngôn, châm ngôn, bài phát biểu → たる者; muốn nói trung tính, thông thường “với tư cách là ~ (thân phận/lập trường)” → として. Vì vậy, để khuyên răn “người là nhà giáo dục thì phải ~” thì dùng 「教育者たる者」, còn hằng ngày nói “với tư cách là nhà giáo dục, tôi cảm thấy ~” thì dùng 「教育者として」.
Q: 「たる」 là từ loại gì? Vì sao nó có nghĩa là 「である」?
「たる」 là dạng bổ nghĩa của trợ động từ (hệ thống chỉ định) văn chương (cổ văn) 「たり」, có nghĩa như 「である」 (là, với tư cách là) trong tiếng Nhật hiện đại. Trong văn ngôn, câu khẳng định “là ~” có hai hệ thống là 「なり」 và 「たり」: dạng bổ nghĩa của 「なり」 là 「なる」, còn dạng bổ nghĩa của 「たり」 là 「たる」. Ngày nay hệ thống 「たり」 phần lớn đã được thay bằng 「である/だ」, chỉ còn sót lại trong một số cách nói tàn dư văn chương, cách ngôn, 「たる」 là một trong số đó. Vì vậy 「王者たる風格」 = 「王者である風格」 = “phong thái (xứng với) người là nhà vô địch”, 「リーダーたる者」 = 「リーダーである者」 = “người là nhà lãnh đạo”. Nó nằm giữa các danh từ, = 「である」 dạng văn chương, chủ yếu trong 「〜たる者」 (người là ~, xem 〈たるもの〉) để nhấn mạnh trách nhiệm của một thân phận. Cùng hệ thống này còn có 「堂々たる態度 (một thái độ đường hoàng)」「確固たる信念 (một niềm tin vững chắc)」 — những 「〜たる」 này cũng là dạng bổ nghĩa của 「たり」 (= である/としている), bổ nghĩa cho danh từ theo sau, mang sắc thái văn chương, trang trọng. Cách kiểm tra: khi thấy 「〜たる + danh từ」, hãy đọc là cách nói văn chương “= である/với tư cách là ~ (đúng như điều cần có)”; đây là từ của văn viết, cách ngôn, không dùng trong hội thoại hằng ngày.
🖊️Bài kiểm tra luyện tập
「親___者は、子供の模範となるべきだ。」(Người là cha mẹ thì phải làm gương cho con cái)
- (A) として
- (B) たる
- (C) である
- (D) になる
「武士___者は、名誉を命より大切にした。」(Người là võ sĩ samurai coi trọng danh dự hơn mạng sống)
- (A) たる
- (B) べき
- (C) にとって
- (D) として
「たる」が表す意味は?
- (A) 〜することができる(可能)
- (B) 〜していた(過去進行)
- (C) 〜したい(希望)
- (D) 〜という身分・資格の人が持つべき行動や特質を示す(書面・格言体)
「指導者___者の条件について、今日は議論したい。」(Hôm nay tôi muốn bàn về những phẩm chất của người là nhà lãnh đạo)
- (A) として
- (B) による
- (C) たる
- (D) である
「たる」が使えない文はどれ?
- (A) 先生たる者は公平であるべきだ。
- (B) 学生たる者は勉強が本分だ。
- (C) 今日たる者は明日になる。(時間→不適)
- (D) 社会人たる者は礼儀を守るべきだ。