“〜ときには”: Khi ~ / Đôi khi (điều kiện ‘trong trường hợp’ được nhấn mạnh) (N2)

「緊急のときには119に電話」「ときには一人で過ごす」 — “khi ~ thì…” và “đôi khi”.

「地震のときには、まず机の下に」 — nêu rõ ‘trong trường hợp ~ xảy ra’

Một cuốn cẩm nang phòng chống thiên tai viết: 「大きな地震が起きたときには、まず身の安全を確保してください」 (khi xảy ra động đất lớn, trước hết hãy bảo đảm an toàn cho bản thân) — 「〜ときには」 là 「とき」 cộng với 「は」, dùng để nêu rõ và nhấn mạnh “vào lúc ~ (trong trường hợp … xảy ra)”, thường dùng cho ngữ cảnh “khi một tình huống (giả định) xảy ra thì ứng phó như thế nào”. Nó còn có cách dùng như phó từ 「ときには = đôi khi」. Bài này trình bày cách dùng và cách kết hợp của 「ときには」, đồng thời phân biệt với 「とき」 thông thường (N2).

Cốt lõi: (nhấn mạnh) vào lúc ~, trong trường hợp ~ (thì …)

「(động từ thể thường/danh từ の) + ときには」 = “vào lúc ~ (thì …), trong trường hợp ~” — dùng 「は」 để nêu chủ đề và nhấn mạnh 「とき」, thường dùng để giả định một tình huống và đưa ra cách ứng phó:

Cảm nhận: “(trong trường hợp) vào lúc ~, (thì …)” — cốt lõi là “nêu rõ một thời điểm (thường là giả định, cần có cách ứng phó)”, với sắc thái nhấn mạnh, đối lập, nêu chủ đề nhiều hơn nhờ 「は」 so với 「とき」 thông thường (vào lúc ‘đó’, thì …). Ngoài ra còn có phó từ “ときには = đôi khi (=たまに)” (人はときには嘘も必要だ = đôi khi con người cũng cần phải nói dối).

Cách kết hợp và hai cách dùng

DạngÝ nghĩaVí dụ
động từ thể thường + ときにはvào lúc ~ (nhấn mạnh/giả định)迷ったときには
danh từ + の + ときにはvào lúc ~緊急のときには
(phó từ) ときにはđôi khi (=たまに)ときには失敗もする (đôi khi cũng thất bại)

Kết hợp với động từ thể thường/danh từ + の (+ ときには), giống như 「とき」 nhưng có thêm 「は」. Đứng đầu câu như một phó từ, 「ときには」 = “đôi khi, thỉnh thoảng” (=たまに, 時には). Phân biệt bằng vị trí: sau một mệnh đề = “vào lúc (đó) (nhấn mạnh)”; đứng đầu câu = “đôi khi”.

Ví dụ khi sử dụng

⚠️ Những bẫy dễ mắc cần tránh

① 「ときには」 = とき + は, thêm sắc thái ‘nhấn mạnh, ứng phó với tình huống giả định’. So với 「とき」 thông thường, 「ときには」 dùng 「は」 để nêu chủ đề và làm nổi bật thời điểm đó, thường xuất hiện trong ngữ cảnh ứng phó kiểu “(trong trường hợp) xảy ra một tình huống, (thì) bạn nên …”. 困ったとき、相談する (trao đổi khi gặp khó khăn — thời điểm thông thường) so với 困ったときには、相談してください (khi gặp khó khăn [nếu xảy ra], xin hãy trao đổi — nhấn mạnh, đưa ra cách ứng phó). Cẩm nang thiên tai, quy tắc, hướng dẫn thường dùng 「〜ときには」 để nêu rõ “cách hành động trong một tình huống”.

② 「ときには」 đứng đầu câu = đôi khi (phó từ) — đừng nhầm với ‘vào lúc ~’. 「ときには」 đứng đầu câu, đứng độc lập = đôi khi, thỉnh thoảng (=たまに) (ときには贅沢もしたい = đôi khi tôi cũng muốn xa xỉ một chút); 「〜ときには」 đứng sau một mệnh đề = vào lúc ~ (nhấn mạnh) (疲れたときには休む = nghỉ ngơi khi mệt). Hãy xem đó là “đứng độc lập ở đầu câu” hay “đứng sau động từ/danh từ” — đứng đầu câu = đôi khi, đứng sau mệnh đề = vào lúc.

③ Mối quan hệ với 「とき/場合」. Cốt lõi của 「ときには」 vẫn là 「とき (thời điểm)」, chỉ là thêm 「は」 để nhấn mạnh. Với “một tình huống giả định (trong trường hợp)”, 「場合(は)」 cũng thường dùng và nghiêng về giả định hơn (火事の場合は = trong trường hợp hỏa hoạn). 「ときには」 và 「場合には」 gần nhau ở cách dùng “trong một tình huống, bạn nên …”, cả hai đều phù hợp với quy tắc và hướng dẫn; 「ときには」 nghiêng về “thời điểm (đó)”, 「場合には」 nghiêng về “tình huống (như thế)”. (So sánh đầy đủ giữa とき/場合/際: xem 〈とき・場合・際〉.)

🔄 So sánh: ときには/とき/場合には/際には

DạngSắc tháiVí dụ
〜ときにはvào lúc ~ (nhấn mạnh/ứng phó giả định)困ったときには
〜ときkhi ~ (một thời điểm chung)子供のとき
〜場合にはtrong trường hợp ~ (giả định, nghiêng về điều kiện)火事の場合には
〜際にはnhân dịp ~ (trang trọng, nghi thức)ご利用の際には
(phó từ) ときにはđôi khi (=たまに)ときには休む

Dễ nhầm lẫn: 「ときには」 = vào lúc ~ (nhấn mạnh/ứng phó giả định), hoặc (phó từ) đôi khi; 「とき」 = một thời điểm chung; 「場合には」 = trong trường hợp giả định (nghiêng về điều kiện, phòng khi); 「際には」 = nhân một dịp trang trọng. Muốn nhấn mạnh “(trong trường hợp) vào một thời điểm, bạn nên …” dùng ときには/場合には, trong bối cảnh trang trọng dùng 際には, còn thời điểm chung dùng とき. (So sánh đầy đủ: xem 〈とき・場合・際〉.)

💡 Cách ghi nhớ

「〜ときには」 = vào lúc ~ (nhấn mạnh, trong trường hợp ~), là 「とき」 cộng với 「は」 để nêu chủ đề và làm nổi bật thời điểm đó, thường dùng cho “cách ứng phó khi một tình huống (giả định) xảy ra” (困ったときには相談して; 火事のときにはエレベーターを使わない). Ba điểm: ① có nhiều sắc thái nhấn mạnh của 「は」 và ứng phó giả định hơn 「とき」 thông thường — thường gặp trong cẩm nang thiên tai, quy tắc, hướng dẫn; ② 「ときには」 đứng độc lập ở đầu câu = đôi khi (phó từ), đừng nhầm với “vào lúc” (hãy kiểm tra vị trí: đầu câu = đôi khi, sau một mệnh đề = vào lúc); ③ gần với 「場合には」 ở cách dùng “trong một tình huống, bạn nên …” (so sánh đầy đủ: xem 〈とき・場合・際〉). Khi muốn nêu rõ “trong trường hợp ~ xảy ra thì …”, ときには rất tiện dụng.

❓ Những câu hỏi thường gặp

Q: 「ときには」 và 「とき」 khác nhau thế nào? Thêm 「は」 thì thay đổi điều gì?

「は」 thêm sắc thái nhấn mạnh, nêu chủ đề và ứng phó với tình huống giả định. 「〜とき」 = khi ~ (đơn giản là một thời điểm/khoảng thời gian, trung tính): 子供のとき、よく遊んだ (hồi nhỏ tôi chơi rất nhiều — chỉ đơn giản nêu một thời điểm); 家を出るとき、鍵をかけた (khi ra khỏi nhà, tôi đã khóa cửa). Nó chỉ là “vào lúc đó”. 「〜ときには」 = vào lúc ~ (dùng 「は」 để nêu rõ và nhấn mạnh thời điểm đó, thường mang sắc thái ‘giả định một tình huống, đưa ra cách ứng phó’): 地震が起きたときには、まず火を消してください (khi xảy ra động đất, trước hết hãy tắt bếp gas — giả định “trong trường hợp động đất”, đưa ra việc cần làm); 困ったときには、遠慮なく言ってね (khi gặp khó khăn, đừng ngại nói nhé). Nó nêu rõ “thời điểm (đó)”, thường gặp trong cẩm nang thiên tai, hướng dẫn, quy tắc, lời nhắc nhở — “cách hành động khi một tình huống phát sinh”. Nghĩa là khi thêm 「は」, giọng điệu chuyển từ “(đơn giản) vào lúc …” sang “vào (trường hợp/thời điểm đó), thì …”, có thêm cảm giác giả định và ứng phó. Cách kiểm tra: đơn giản “vào lúc … (đã làm …)” → とき; muốn nhấn mạnh “(trong trường hợp) vào một tình huống, bạn nên …” → ときには. Vì vậy quy tắc, hướng dẫn, lời nhắc thường dùng 「〜ときには」; văn kể chuyện thông thường dùng 「とき」.

Q: 「ときには」 đứng đầu câu và 「ときには」 đứng sau mệnh đề có cùng nghĩa không?

Không — đây là hai cách dùng khác nhau, phân biệt bằng vị trí: ① sau động từ/danh từ, 「〜ときには」 = vào lúc ~ (nhấn mạnh): 疲れたときには、ゆっくり休もう (khi mệt, hãy nghỉ ngơi thật thoải mái); 必要なときには、連絡します (khi cần, tôi sẽ liên hệ). Nó theo sau một mệnh đề/danh từ, đánh dấu “vào thời điểm đó”. ② đứng độc lập ở đầu câu, 「ときには」 = đôi khi, thỉnh thoảng (=たまに, 時には): ときには、何もしない日があってもいい (đôi khi có một ngày không làm gì cũng được); 真面目な彼も、ときには冗談を言う (dù nghiêm túc như anh ấy, đôi khi cũng nói đùa). Đây là phó từ ở đầu câu, có nghĩa “không phải lúc nào cũng vậy, nhưng thỉnh thoảng”. Mẹo: trước 「ときには」 có ‘động từ/danh từ (+ の)’ không? — có (疲れたときには, 緊急のときには) = “vào lúc ~”; không, đứng độc lập ở đầu câu (ときには〜) = “đôi khi”. Cả hai đều viết là 「ときには」, nhưng một cái là “thời điểm + nhấn mạnh”, một cái là “đôi khi (phó từ chỉ tần suất)” — hãy phân biệt bằng việc nó có nhận từ đứng trước hay không.

🖊️Bài kiểm tra luyện tập

  1. 「緊急の___、迷わず119に電話してください。」(Trong trường hợp khẩn cấp, đừng do dự, hãy gọi 119)

    • (A) ときには
    • (B) ところには
    • (C) からには
    • (D) ことには
  2. 「___、一人でカフェに行くのが好きです。」(Đôi khi, tôi thích đi quán cà phê một mình)

    • (A) 場合には
    • (B) のためには
    • (C) ことには
    • (D) ときには
  3. 「悩んだ___、先生に相談するといい。」(Khi bạn băn khoăn, nên trao đổi với giáo viên)

    • (A) からには
    • (B) ときには
    • (C) ことには
    • (D) ものには
  4. 「ときには」と「場合には」の最大の違いは?

    • (A) 意味は全く同じ。
    • (B) ときには は口語;場合には は書面語のみ。
    • (C) ときには は時間的な焦点;場合には は仮定的な状況・規定。
    • (D) ときには は否定文のみ;場合には は肯定文のみ。
  5. 「忙しくても___、家族との時間を大切にしたい。」(Dù bận rộn, thỉnh thoảng tôi cũng muốn trân trọng thời gian bên gia đình)

    • (A) 場合には
    • (B) ためには
    • (C) ことには
    • (D) ときには