Ý nghĩa của “wo nozoite / wo nozoki” — Ngoại trừ 〜 (JLPT N2)
Cách nói trang trọng cho “ngoại trừ…” — cách dùng, điểm khác với 以外, và ví dụ. (JLPT N2)
「年末年始を除いて、年中無休」 — lấy riêng một ngoại lệ ra trước, phần còn lại đều áp dụng
Một tấm biển trước cửa tiệm: 「年末年始を除いて、年中無休」 (trừ dịp Tết Dương lịch, mở cửa quanh năm) — 「〜を除いて・〜を除き」 = ngoại trừ ~, trước tiên lấy một mục ra làm “ngoại lệ”, còn tất cả những cái khác đều áp dụng. Đây là mẫu câu trang trọng để chỉ ra chính xác một ngoại lệ trong quy định, thông báo, giờ làm việc và phần giải thích thống kê. Bài viết này giới thiệu cách ghép (trợ từ を, dạng bổ nghĩa danh từ を除く), sự phân công với 「以外」, và cảnh báo một cái bẫy do cách nói “ngoài ~ ra” trong tiếng Việt gây ra.
Cốt lõi: を除いて = trừ một ngoại lệ ra khỏi toàn thể
「danh từ + を除いて/を除き」 nghĩa là “lấy một mục ra làm ngoại lệ” — trước tiên tách ngoại lệ đó ra, còn tất cả những cái khác đều áp dụng:
- 一部の商品を除いて、全品セール中 (trừ một số sản phẩm, tất cả đều đang giảm giá).
- 彼を除いて、全員が賛成した (trừ anh ấy ra, mọi người đều tán thành).
「除く(のぞく)」 nghĩa là “loại bỏ, loại trừ”. Giọng điệu trang trọng, khách quan, chủ yếu dùng trong quy định, thông báo, thống kê. Khi bổ nghĩa cho danh từ, dùng 「を除く」 (祝日を除く平日 = các ngày thường trừ ngày lễ).
Cảm giác: “ngoại trừ ~ (không tính ~)” — cốt lõi là loại trừ: trừ một ngoại lệ ra khỏi toàn thể, phần còn lại là phạm vi hợp lệ. Đây là ‘loại trừ' thuần túy, không có nghĩa “bổ sung” (một cái bẫy với người học, sẽ nói ở dưới).
Cách ghép & các dạng
| Dạng | Cách ghép | Ví dụ |
|---|---|---|
| を除いて | danh từ + を除いて | 日曜を除いて |
| を除き | danh từ + を除き (văn viết) | 一部を除き |
| を除く + danh từ | dùng を除く để bổ nghĩa danh từ | 祝日を除く平日 |
| 〜を除いては | nhấn mạnh “trừ ~ ra thì tất cả” | それを除いては |
「〜を除いて/を除き」 ghép với danh từ, kèm trợ từ 「を」 (を除く). 「を除き」 là dạng rút gọn trong văn viết của 「を除いて」. Khi bổ nghĩa cho danh từ, dùng dạng định ngữ 「を除く」 (例外を除く全員). Đây là sắc thái văn viết, trang trọng, dùng cho thông báo, quy định, thời tiết, thống kê — những lời nêu khách quan.
Câu ví dụ
- 沖縄を除いて、全国的に晴れるでしょう。(Trừ Okinawa, cả nước sẽ nắng.) — thời tiết
- 一部の地域を除き、送料は無料です。(Trừ một số khu vực, phí vận chuyển được miễn.) — quy định
- 未成年者を除いて、どなたでも参加できます。(Trừ người chưa thành niên, ai cũng có thể tham gia.) — thông báo
- 祝日を除く平日は、九時から営業します。(Vào các ngày thường trừ ngày lễ, mở cửa từ chín giờ.) — bổ nghĩa danh từ
- この点を除いては、すべて順調だ。(Trừ điểm này ra, mọi thứ đều suôn sẻ.) — trừ ~ ra thì tất cả
⚠️ Những chỗ người học hay vấp
① Trợ từ là 「を」, không phải 「が」. 「除く」 là ngoại động từ, nên ngoại lệ đứng trước nó dùng 「を」: ○ 一部を除いて, ○ 日曜を除き / × 一部が除いて, × 日曜が除き. Người học dễ nhầm do ảnh hưởng của 「~が」. Mẹo nhớ: (ngoại lệ) + を + 除いて/除き/除く, luôn là 「を」.
② Khi bổ nghĩa cho danh từ, dùng 「を除く」, không dùng 「を除いて」. Khi phía sau là danh từ (bổ nghĩa cho danh từ), dùng dạng định ngữ 「を除く」, không dùng 「を除いて」: ○ 祝日を除く平日 (ngày thường trừ ngày lễ), ○ 一部を除く全商品 / × 祝日を除いての平日, × 一部を除いての全商品. Cách thử: phía sau là danh từ → 「を除く」 (định ngữ); phía sau là mệnh đề/động từ → 「を除いて/を除き」 (trạng ngữ). Đây là sự phân biệt giữa “て dạng trạng ngữ” và “く dạng định ngữ”.
③ Cái bẫy của “ngoài ~ ra” trong tiếng Việt: を除いて là ‘loại trừ' thuần túy, không phải ‘bổ sung'. Đây là sự can thiệp của tiếng mẹ đẻ khó nhận ra nhất. Trong tiếng Việt, “ngoài A ra, B cũng …” đôi khi mang nghĩa bổ sung — “cả A lẫn B đều đúng” (Ngoài tiếng Anh ra, anh ấy còn nói được tiếng Trung = giỏi cả hai). Nhưng 「を除いて」 trong tiếng Nhật là loại trừ thuần túy — “trừ A ra, chỉ còn lại phần kia” (A không được tính). Vì vậy để diễn đạt nghĩa bổ sung của “ngoài A ra, B cũng …” (A tính, B cũng tính), bạn không được dùng を除いて — hãy dùng 「〜だけでなく/〜のみならず (không chỉ ~ mà còn…)」 hoặc 「〜に加えて (thêm vào ~)」: muốn nói “ngoài tiếng Anh ra, anh ấy còn nói được tiếng Trung (cả hai)” → 英語だけでなく中国語も話せる (○ bổ sung) / 英語を除いて中国語が話せる (× câu này thành “tiếng Anh không tính, anh ấy chỉ nói được tiếng Trung”, hoàn toàn sai). Cách thử: “ngoài ~ ra” mang nghĩa “trừ đi, không tính” (loại trừ) → を除いて; mang nghĩa “thêm vào, cũng tính” (bổ sung) → だけでなく/に加えて. Sự phân biệt “loại trừ và bổ sung” này chính là chỗ を除いて dễ bị dẫn đi sai hướng nhất.
🔄 So sánh với các mẫu tương tự: を除いて/以外/を抜きにして/を別として
| Dạng | Cảm giác | Ví dụ |
|---|---|---|
| 〜を除いて/を除き | ngoại trừ ~ (loại trừ ngoại lệ một cách trang trọng) | 一部を除いて |
| 〜以外 | ngoại trừ ~ (thông dụng, phổ biến nhất) | 一部以外 |
| 〜を抜きにして | gác ~ sang một bên | 冗談を抜きにして |
| 〜を別として | ~ là chuyện khác, không bàn tới | 味を別として |
Những chỗ dễ lẫn: 「〜を除いて/を除き」 = ngoại trừ ~ (loại trừ ngoại lệ một cách trang trọng, dùng cho thông báo/quy định/thống kê, khách quan); 「〜以外」 = ngoại trừ ~ (dùng được cả nói và viết, phổ biến nhất, trung tính nhất); 「〜を抜きにして」 = gác ~ sang một bên (tạm loại một thứ ra khỏi cuộc bàn luận, 冗談を抜きにして = đùa gác sang một bên); 「〜を別として」 = ~ là chuyện khác, không bàn tới (xử lý riêng một thứ, 味を別として = chưa nói đến hương vị). Muốn loại trừ ngoại lệ một cách trang trọng thì dùng を除いて; “ngoại trừ” trong đời sống hằng ngày thì dùng 以外; muốn “gác sang một bên” thì dùng を抜きにして.
💡 Tóm tắt nhanh
「〜を除いて・を除き」 = ngoại trừ ~ (loại trừ một ngoại lệ), mẫu câu trang trọng để chỉ chính xác một ngoại lệ trong thông báo, quy định, giờ làm việc, thống kê. Ba điểm: ① trợ từ là を (一部を除いて, không phải が); ② khi bổ nghĩa cho danh từ dùng 「を除く」 (祝日を除く平日, không phải を除いての); ③ cái bẫy lớn nhất của cách nói “ngoài ~ ra” trong tiếng Việt — を除いて là ‘loại trừ thuần túy', không phải ‘bổ sung': nếu “ngoài A ra, B cũng …” mang nghĩa bổ sung “cả A và B đều tính”, hãy dùng 〈だけでなく〉/に加えて, không dùng を除いて (nghĩa là “trừ A ra, chỉ còn lại phần kia”). Ngoài ra, mẫu này thiên về văn viết/trang trọng; với “ngoại trừ ~” hằng ngày, 「以外」 tự nhiên hơn (この本以外は読んだ = tôi đã đọc tất cả trừ cuốn sách này). Cách thử sắc thái: thông báo/quy định dùng を除いて, trò chuyện thân mật dùng 以外.
❓ Hỏi nhanh đáp gọn
Q: 「を除いて」 và 「以外」 đều có nghĩa là ‘ngoại trừ ~' — khác nhau thế nào?
Nghĩa gần giống nhau (đều là “ngoại trừ ~”), khác nhau ở sắc thái (mức độ trang trọng) và cảm giác. 「〜を除いて/を除き」 = ngoại trừ ~ (loại trừ trang trọng, khách quan): mang sắc thái văn viết, trang trọng rõ rệt, nhấn mạnh “lấy ra một thứ làm ngoại lệ”, chủ yếu dùng trong quy định, thông báo, giờ làm việc, thống kê, thời tiết — những lời nêu khách quan, trang trọng: 年末年始を除いて、年中無休 (trừ dịp Tết Dương lịch, mở cửa quanh năm — thông báo kinh doanh), 一部地域を除き、送料無料 (trừ một số khu vực, miễn phí vận chuyển — quy định). Nó tạo cảm giác chính xác, trang trọng, và có thể bổ nghĩa cho danh từ bằng dạng định ngữ 「を除く」 (祝日を除く平日). 「〜以外」 = ngoại trừ ~ (thông dụng, phổ biến nhất): dùng được cả trong lời nói và văn viết, là cách nói “ngoại trừ” trung tính và thông dụng nhất, lựa chọn đầu tiên cho hội thoại hằng ngày: この本以外は全部読んだ (tôi đã đọc tất cả trừ cuốn sách này), あなた以外に頼める人がいない (ngoài bạn ra tôi không có ai để nhờ). Cách thử: viết quy định, thông báo, loại trừ ngoại lệ một cách trang trọng → を除いて/を除き; hội thoại hằng ngày, “ngoại trừ” thông thường → 以外. Ví dụ thông báo giờ làm việc 「日曜を除いて営業」 trang trọng và phù hợp; nhưng nói với bạn bè 「日曜以外は暇だよ (trừ Chủ nhật ra mình rảnh)」 thì dùng 以外 tự nhiên hơn. Tóm lại, を除いて là dạng “thông báo/quy định” của sự loại trừ trang trọng, còn 以外 là dạng thông dụng hằng ngày.
Q: “Ngoài ~ ra” trong tiếng Việt đôi khi có nghĩa là ‘cũng tính cả nó' — trong tiếng Nhật có phải lúc nào cũng dùng được 「を除いて」 không?
Không — đây là chỗ bạn dễ sai nhất. “Ngoài … ra” trong tiếng Việt thực ra có hai nghĩa ngược nhau, còn tiếng Nhật dùng những cách diễn đạt khác nhau: ① loại trừ (trừ đi, không tính) → を除いて/以外: “trừ A ra (A không tính), phần còn lại ….” Ngoài anh ấy ra, mọi người đều đến (anh ấy không đến, những người khác thì đến) = 彼を除いて、みんな来た (○). Nghĩa “lấy A ra” này dùng 「を除いて/以外」. ② bổ sung (thêm vào, cũng tính) → だけでなく/に加えて/のみならず: “ngoài A ra (A cũng tính), còn có B ….” Ngoài tiếng Anh ra, anh ấy còn biết tiếng Trung (biết cả hai) = 英語だけでなく、中国語も話せる (○) / 英語に加えて、中国語も話せる (○). Nghĩa bổ sung “A cũng tính, cộng thêm B” này tuyệt đối không dùng を除いて — nói 「英語を除いて中国語が話せる」 sẽ có nghĩa “không biết tiếng Anh (loại ra), chỉ biết tiếng Trung”, hoàn toàn ngược lại! Vì vậy mấu chốt là trước hết phải xét “ngoài ~ ra” trong tiếng Việt là “trừ đi” hay “thêm vào”: “trừ đi, không tính” → を除いて/以外 (loại trừ); “thêm vào, cũng tính, cộng thêm” → だけでなく/に加えて (bổ sung). Ví dụ “Ngoài những ngày mưa ra, ngày nào tôi cũng chạy bộ” là “trừ các ngày mưa” (loại trừ) → 雨の日を除いて毎日走る (○); “Ngoài chạy bộ ra, tôi còn bơi lội” là “cả chạy bộ lẫn bơi lội” (bổ sung) → ジョギングだけでなく、水泳もする (○). Cùng một cách nói “ngoài … ra”, một bên là loại trừ, một bên là bổ sung — tiếng Nhật phân biệt rạch ròi, nên đừng áp dụng を除いて cho mọi trường hợp.
🖊️Bài kiểm tra luyện tập
「年末年始___、年中無休です。」(trừ dịp Tết Dương lịch)
- (A) について
- (B) によって
- (C) において
- (D) を除いて
Phía trước 「を除き」 là gì?
- (A) động từ thể て
- (B) danh từ
- (C) tính từ い
- (D) từ nghi vấn
「彼を除いて誰も知らない」 có nghĩa là gì?
- (A) Chỉ có anh ấy không biết
- (B) Kể cả anh ấy, không ai biết
- (C) Trừ anh ấy ra, không ai biết
- (D) Ai cũng biết
「を除いて」 có nghĩa là gì?
- (A) ngoại trừ ~ (không tính một mục nào đó)
- (B) xung quanh ~
- (C) với tiền đề là ~
- (D) cùng với ~
Cách dùng nào đúng?
- (A) 一部を除いてのに。
- (B) 一部を除いて無料です。
- (C) 一部が除いて。
- (D) 一部を除いてをする。