“〜sore tomo・〜arui wa”: Hay là / Hoặc (nêu hai lựa chọn) (N2)
Những từ nối dùng để nêu ra hai lựa chọn.
「コーヒー、それとも紅茶?」 — bày ra hai lựa chọn để người kia chọn
Tiếp khách, bạn hỏi 「コーヒー、それとも紅茶?」 (cà phê, hay là trà?) — 「それとも・あるいは」 đều diễn đạt sự lựa chọn (hoặc), nhưng cách dùng khác nhau: 「それとも」 dùng cho câu hỏi, nhờ người kia chọn “A hay B”; 「あるいは」 dùng cho câu trần thuật, liệt kê các lựa chọn (hoặc), thiên về văn viết. Bài viết này giới thiệu sự phân công giữa hai từ nối chỉ lựa chọn này và điểm khác với 「または/もしくは」.
Cốt lõi: それとも = nhờ chọn một trong hai, あるいは = liệt kê ‘hoặc'
Cả hai đều nối các lựa chọn, nhưng trong những ngữ cảnh khác nhau:
- それとも = hay là (dùng cho câu hỏi, chọn một trong hai): nhờ người kia chọn giữa A và B: 行きますか、それともやめますか (bạn đi, hay là thôi?), コーヒー、それとも紅茶? (cà phê, hay là trà?).
- あるいは = hoặc (dùng cho câu trần thuật, liệt kê khả năng, văn viết): メール、あるいは電話で連絡する (liên lạc bằng email hoặc điện thoại), 彼、あるいは彼女が来るだろう (anh ấy hoặc cô ấy sẽ đến, có lẽ vậy).
Cảm giác: “A hay B? (hỏi để chọn)/A hoặc B (liệt kê lựa chọn)” — cốt lõi của 「それとも」 là bắt người kia chọn một trong hai trong một câu hỏi (giọng hỏi); cốt lõi của 「あるいは」 là liệt kê một khả năng ‘hoặc' trong câu trần thuật (không phải câu hỏi), thiên về văn viết.
Các dạng & cách ghép
| Dạng | Cách dùng | Ví dụ |
|---|---|---|
| それとも | câu hỏi, chọn một trong hai (văn nói hay văn viết) | A?それともB? |
| あるいは | câu trần thuật, liệt kê lựa chọn (văn viết) | A、あるいはB |
| または | hoặc (văn viết, trang trọng, cách nêu hai lựa chọn thông dụng) | AまたはB |
| もしくは | hoặc (văn viết, văn chương hơn, văn bản pháp lý/trang trọng) | AもしくはB |
「それとも」 đứng giữa hai câu hỏi (〜か、それとも〜か), hỏi xem người kia chọn cái nào. 「あるいは/または/もしくは」 dùng trong câu trần thuật để liệt kê các lựa chọn, thiên về văn viết (quy định, văn bản thường dùng 「または/もしくは」). Điểm phân biệt cốt lõi: それとも = lựa chọn trong câu hỏi; あるいは/または/もしくは = liệt kê lựa chọn trong câu trần thuật.
Câu ví dụ
- 歩いて行く?それとも、タクシーに乗る?(Đi bộ, hay là đi taxi?) — câu hỏi, chọn một
- 今日にする?それとも明日?(Làm hôm nay, hay là ngày mai?) — câu hỏi, chọn một
- 電話、あるいはメールでお知らせします。(Chúng tôi sẽ thông báo qua điện thoại hoặc email.) — câu trần thuật, liệt kê
- 提出は月曜、または火曜でお願いします。(Xin hãy nộp vào thứ Hai hoặc thứ Ba.) — văn viết
- 保護者もしくは代理人の署名が必要です。(Cần chữ ký của người giám hộ hoặc người đại diện.) — văn bản trang trọng
⚠️ Những chỗ người học hay vấp
① 「それとも」 dùng cho câu hỏi, 「あるいは」 dùng cho câu trần thuật. Đây là sự phân công then chốt. 「それとも」 = hay là (dùng cho câu hỏi): nó đặt hai câu hỏi cạnh nhau, hỏi người kia “A hay B”, để chọn một trong hai, với giọng hỏi: 行く?それとも行かない? (đi hay không đi?), コーヒー?それともお茶? (cà phê hay trà?). Thường hai bên đều là câu hỏi (〜か、それとも〜か). 「あるいは」 = hoặc (dùng cho câu trần thuật): trong câu trần thuật nó liệt kê một khả năng/lựa chọn “hoặc”, không phải câu hỏi: バス、あるいは電車で行く (đi bằng xe buýt hoặc tàu điện — nêu hai khả năng), 雨、あるいは雪になるでしょう (trời sẽ mưa hoặc có tuyết). Cách thử: hỏi người kia “A hay B?” (câu hỏi) → それとも; nêu “A hoặc B” (liệt kê khả năng) → あるいは. Đừng dùng 「あるいは」 trong câu hỏi hay 「それとも」 trong câu trần thuật.
② 「それとも」 không thể dùng để liệt kê lựa chọn trong câu trần thuật. Vì 「それとも」 chuyên dùng cho câu hỏi chọn một trong hai, nó không thể dùng làm “hoặc” trong câu trần thuật: × コーヒーそれともお茶を飲む (để nói “uống cà phê hoặc trà” — sai, それとも không dùng cho câu trần thuật) → ○ コーヒーかお茶を飲む/コーヒー、あるいはお茶を飲む. Để liệt kê lựa chọn trong câu trần thuật, dùng 「〜か」「あるいは/または/もしくは」. Ngược lại, 「あるいは/または」 ít được dùng trong câu hỏi nói trực tiếp “A hay B?” (ở đó それとも là tự nhiên nhất). Mẹo nhớ: lựa chọn trong câu hỏi → それとも; liệt kê trong câu trần thuật → あるいは/または/か.
③ 「あるいは/または/もしくは」 khác nhau về mức độ trang trọng trong văn viết. Các từ “hoặc” này đều liệt kê lựa chọn trong câu trần thuật, nhưng khác nhau đôi chút về mức độ trang trọng, hoàn cảnh: 「あるいは」 = hoặc (văn viết, trang nhã hơn, cũng có thể mang nghĩa “có lẽ”): 成功、あるいは失敗 (thành công hoặc thất bại); 「または」 = hoặc (văn viết, trang trọng, phổ biến nhất cho hai lựa chọn trong quy định, biểu mẫu, thông báo): 黒または青のペンで記入 (điền bằng bút đen hoặc xanh); 「もしくは」 = hoặc (văn viết, văn chương/trang trọng hơn, thường gặp trong luật, văn bản trang trọng, hay đi cặp với 「または」 để chia lựa chọn theo tầng): 本人もしくは保護者 (đương sự hoặc người giám hộ). Với “hoặc” trong văn nói để hỏi lựa chọn, hãy dùng それとも; với “hoặc” chung trong văn viết, dùng または (thông dụng nhất); với văn bản trang trọng, dùng もしくは/または; 「あるいは」 trang nhã hơn một chút, cũng có sắc thái “có lẽ”.
🔄 So sánh với các mẫu tương tự: それとも/あるいは/または/もしくは
| Dạng | Cảm giác | Ví dụ |
|---|---|---|
| それとも | hay là (câu hỏi, chọn một trong hai, hỏi người kia) | A?それともB? |
| あるいは | hoặc (liệt kê trong câu trần thuật, văn viết, cũng là ‘có lẽ') | A、あるいはB |
| または | hoặc (văn viết, trang trọng, hai lựa chọn thông dụng nhất) | AまたはB |
| もしくは | hoặc (văn viết, văn chương, luật/văn bản trang trọng) | AもしくはB |
Những chỗ dễ lẫn: 「それとも」 = hay là (dùng cho câu hỏi, nhờ người kia chọn giữa A và B, với giọng hỏi); 「あるいは」 = hoặc (liệt kê lựa chọn/khả năng trong câu trần thuật, thiên về văn viết, cũng có thể mang nghĩa “có lẽ”); 「または」 = hoặc (văn viết, trang trọng, hai lựa chọn phổ biến nhất trong quy định và biểu mẫu); 「もしくは」 = hoặc (văn viết, văn chương, dùng cho luật, văn bản trang trọng). Muốn hỏi người kia lựa chọn thì dùng それとも; liệt kê lựa chọn trong câu trần thuật nói chung thì dùng または; văn bản trang trọng thì dùng もしくは; “hoặc/có lẽ” trong văn viết thì dùng あるいは.
💡 Điểm mấu chốt khi sử dụng
「それとも」 và 「あるいは」 đều diễn đạt sự lựa chọn nhưng phân công rõ ràng — gồm ba điểm: ① 「それとも」 dùng cho câu hỏi — hỏi người kia “A hay B?” để chọn một trong hai (コーヒー?それとも紅茶?), với giọng hỏi, không dùng cho câu trần thuật; ② 「あるいは」 dùng cho câu trần thuật — liệt kê một lựa chọn/khả năng “hoặc” (メールあるいは電話で), thiên về văn viết, cũng có thể mang nghĩa “có lẽ”; ③ bậc thang trang trọng của “hoặc” trong văn viết — hai lựa chọn thông dụng trong văn viết thường là 「または」, văn bản trang trọng dùng 「もしくは」, 「あるいは」 trang nhã hơn một chút. Mẹo nhớ: lựa chọn trong câu hỏi → それとも; liệt kê trong câu trần thuật → あるいは/または (trang trọng thì もしくは). Hỏi khách “cà phê hay trà?” thì dùng それとも, viết quy định “bút đen hoặc xanh” thì dùng または — đặt đúng chỗ thì đúng thành ngữ.
❓ Hỏi đáp
Q: 「それとも」 và 「あるいは」 đều có nghĩa là ‘hoặc' — có thể thay cho nhau không?
Không thay tự do được, vì chúng dùng cho các loại câu khác nhau. 「それとも」 = hay là (dùng cho câu hỏi): nó chuyên đặt cạnh nhau hai câu hỏi, để người kia chọn một trong hai, với giọng hỏi: 「歩いて行く?それともタクシー? (đi bộ, hay là taxi?)」「賛成?それとも反対? (tán thành, hay là phản đối?)」. Thường hai bên đều là câu hỏi, chức năng của nó là “hỏi người kia: là A hay là B?” 「あるいは」 = hoặc (dùng cho câu trần thuật): trong câu trần thuật nó liệt kê một khả năng hay lựa chọn “hoặc”, không phải câu hỏi: 「連絡は電話、あるいはメールでします (tôi sẽ liên lạc bằng điện thoại hoặc email)」「彼、あるいは彼女が担当する (anh ấy hoặc cô ấy sẽ phụ trách)」. Nó nêu hai khả năng, không hỏi người kia chọn cái nào. Vì vậy cách thử rất đơn giản: nếu cả câu là một câu hỏi ‘hỏi lựa chọn của người kia' (A? hay B?) → それとも; nếu là câu trần thuật ‘liệt kê lựa chọn' (A hoặc B) → あるいは (hoặc または). Ví dụ hỏi bạn 「今日?それとも明日? (hôm nay? hay là ngày mai?)」 dùng それとも (hỏi); trong văn bản 「月曜、または火曜に提出 (nộp vào thứ Hai hoặc thứ Ba)」 dùng または (liệt kê lựa chọn). Dùng 「それとも」 trong câu trần thuật (×バスそれとも電車で行く) hay dùng 「あるいは」 trong câu hỏi nói trực tiếp với người kia đều không tự nhiên. Tóm lại: それとも hỏi lựa chọn (câu hỏi), あるいは liệt kê lựa chọn (câu trần thuật).
Q: Với ‘hoặc' trong câu trần thuật có 「あるいは/または/もしくは」 — tôi dùng từ nào?
Cả ba đều là “hoặc” liệt kê trong câu trần thuật, khác nhau ở mức độ trang trọng và hoàn cảnh. 「または」 = hoặc (hai lựa chọn thông dụng nhất trong văn viết): “hoặc” phổ biến nhất trong quy định, biểu mẫu, thông báo, hướng dẫn, trung tính, rõ ràng: 「黒または青のペンで記入してください (vui lòng điền bằng bút đen hoặc xanh)」「現金またはカードでお支払いください (vui lòng thanh toán bằng tiền mặt hoặc thẻ).」 Với “A hoặc B” trong văn viết hằng ngày, 「または」 là an toàn và thông dụng nhất. 「もしくは」 = hoặc (văn chương, trang trọng hơn): văn chương và trang trọng hơn 「または」, thường gặp trong văn bản pháp luật, văn bản trang trọng, hợp đồng, và hay đi cặp với 「または」 để chia các lựa chọn theo tầng (nhóm lớn dùng または, nhóm con dùng もしくは, hoặc ngược lại): 「本人もしくは代理人 (đương sự hoặc người đại diện)」「保護者または担任、もしくは校長に連絡 (liên hệ người giám hộ hoặc giáo viên chủ nhiệm, hoặc hiệu trưởng).」 「あるいは」 = hoặc (văn viết, trang nhã hơn, cũng là ‘có lẽ'): mang cảm giác trang nhã hơn một chút, và ngoài nghĩa “hoặc”, nó thường mang cả sự phỏng đoán “có lẽ, biết đâu”: 「成功、あるいは失敗するかもしれない (có thể thành công, hoặc có lẽ thất bại)」「疲れているのか、あるいは病気なのか (là mệt mỏi, hay có lẽ là bệnh).」 Cách thử: hai lựa chọn chung trong văn viết → または (thông dụng nhất); luật, văn bản trang trọng, lựa chọn theo tầng → もしくは; có sắc thái trang nhã hoặc ‘có lẽ' → あるいは. Còn câu hỏi nói trực tiếp hỏi người kia “hay là” thì dùng それとも. Đó là sự phân công.
🖊️Bài kiểm tra luyện tập
「歩いて行きますか、___バスに乗りますか。」(hay là đi xe buýt)
- (A) それから
- (B) それで
- (C) それに
- (D) それとも
「電話___メールでご連絡ください。」(bằng điện thoại hoặc email)
- (A) しかも
- (B) それとも
- (C) あるいは
- (D) ところが
「それとも」が使われるのは?
- (A) Trong câu hỏi (là A, hay là B)
- (B) Câu mệnh lệnh
- (C) Câu chỉ nhân quả
- (D) Câu điều kiện
「それとも」と「または」の違いは?
- (A) Hai từ hoàn toàn giống nhau
- (B) それとも = 'hay là' trong câu hỏi; または = 'hoặc' trong câu trần thuật (trang trọng)
- (C) それとも = câu trần thuật
- (D) または = câu hỏi
用法が自然なのは?
- (A) 行きますか、それとも行きませんか。
- (B) 行きます、それとも来ます(câu trần thuật)。
- (C) それとも食べる(đứng một mình)。
- (D) それともだ高い。