“〜ni motozuite・ni motozuku”: Dựa trên / Căn cứ vào 〜 (cách nói văn viết chỉ căn cứ) (N2)
Nắm vững 〜に基づいて để nâng tiếng Nhật của bạn lên một tầm cao mới!
「データに基づいて、結論を出す」 — dựa trên sự thật, không phải linh cảm
Khi viết báo cáo, bạn có thể viết 「憶測ではなく、データに基づいて判断すべきだ」 (không nên phán đoán bằng suy đoán, mà phải dựa trên dữ liệu) — 「〜に基づいて・〜に基づく」 = dựa trên ~, căn cứ vào ~, nghĩa là “lấy ~ (một cơ sở, tiêu chuẩn nào đó) làm căn cứ để phán đoán hoặc hành động.” Từ đứng trước chủ yếu là pháp luật, dữ liệu, sự thật, quy tắc — “những thứ làm căn cứ”. Đây là cách diễn đạt trang trọng, thuộc văn viết. Bài viết này trình bày cách dùng, dạng định ngữ 「に基づく」 và cách phân biệt với 「をもとに」「に沿って」.
Cốt lõi: lấy một cơ sở/tiêu chuẩn nào đó làm căn cứ để hành động
「danh từ + に基づいて/に基づき」 nghĩa là “lấy ~ (một cơ sở, tiêu chuẩn, nguyên tắc) làm căn cứ để phán đoán/hành động theo đó”:
- 事実に基づいて、報道する (đưa tin dựa trên sự thật).
- 法律に基づき、処理する (xử lý theo đúng pháp luật).
- アンケート結果に基づく分析 (phân tích dựa trên kết quả khảo sát).
Cảm nhận: “dựa trên ~, căn cứ vào ~” — cốt lõi là “lấy ~ làm ‘cơ sở, tiêu chuẩn’ cho phán đoán/hành động và tiến hành theo đó.” Từ đứng trước chủ yếu là 法律・データ・事実・規則・経験・原則 — “những thứ làm căn cứ”, còn phía sau là “phán đoán/hành động được đưa ra trên cơ sở đó”. Mẫu này mang sắc thái trang trọng “có căn cứ, tuân theo tiêu chuẩn”, chủ yếu dùng trong văn viết (công văn, báo cáo, tin tức). Để bổ nghĩa cho danh từ, dùng dạng định ngữ 「に基づく + danh từ」.
Dạng và cách nối
| Dạng | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| danh từ + に基づいて | dựa trên ~ | 事実に基づいて |
| danh từ + に基づき | dựa trên ~ (dạng rút gọn văn viết) | 契約に基づき |
| danh từ + に基づく + danh từ | ~ dựa trên ~ (định ngữ) | データに基づく判断 |
| danh từ + に基づいた + danh từ | ~ dựa trên ~ | 経験に基づいた助言 |
「〜に基づいて」 nối với danh từ (cơ sở, tiêu chuẩn). 「に基づき」 là dạng rút gọn trong văn viết. Để bổ nghĩa cho danh từ, dùng 「に基づく + danh từ」 (規則に基づく処分) hoặc 「に基づいた + danh từ」. Từ đứng trước chủ yếu là “thứ làm căn cứ” (法律・データ・事実・規則). Đây là văn phong trang trọng, thuộc văn viết.
Ví dụ khi sử dụng
- 憶測ではなく、事実に基づいて議論しよう。(Hãy tranh luận dựa trên sự thật, đừng dựa vào suy đoán.)
- この作品は、実際の事件に基づいて書かれた。(Tác phẩm này được viết dựa trên một vụ việc có thật.)
- 会社の規則に基づき、彼は処分を受けた。(Căn cứ theo quy định của công ty, anh ấy đã bị kỷ luật.)
- 長年の経験に基づくアドバイスは、説得力がある。(Lời khuyên dựa trên nhiều năm kinh nghiệm rất có sức thuyết phục.)
- 科学的な根拠に基づいた主張が求められる。(Người ta yêu cầu những luận điểm dựa trên cơ sở khoa học.)
⚠️ Những cái bẫy dễ mắc phải
① Từ đứng trước là ‘法律・データ・事実・規則’ v.v. — ‘những thứ làm căn cứ’. Vế trước của 「に基づいて」 chủ yếu là những thứ có thể làm ‘cơ sở, tiêu chuẩn, căn cứ’ cho phán đoán/hành động — 法律・規則・契約・データ・事実・証拠・経験・原則・方針・調査結果. Nghĩa là “lấy điều này làm căn cứ, phán đoán/hành động theo đó”, mang sắc thái “có căn cứ, tuân theo tiêu chuẩn”: 事実に基づいて (dựa trên sự thật), 法律に基づき (căn cứ theo pháp luật), データに基づく (dựa trên dữ liệu). Vì vậy từ đứng trước là “tiêu chuẩn/căn cứ để tuân theo”. Cách thử: từ đứng trước có phải là “thứ làm cơ sở/tiêu chuẩn (pháp luật/dữ liệu/sự thật/quy tắc…)” không? Nếu đúng → dùng được に基づいて. Mẫu này nhấn mạnh “không phải từ hư không, không phải linh cảm, mà có cơ sở này”.
② Trang trọng, thuộc văn viết; dạng định ngữ là 「に基づく」. 「に基づいて/に基づき」 mang màu sắc trang trọng, văn viết rõ rệt, chủ yếu dùng trong công văn, báo cáo, tin tức, học thuật, diễn đạt “có căn cứ, tuân theo tiêu chuẩn”. Hiếm khi dùng trong lời nói hằng ngày (hằng ngày dùng 「〜をもとに」 hoặc đơn giản là 「〜を見て」「〜に従って」). Ngoài ra, để bổ nghĩa cho danh từ, dùng dạng định ngữ 「に基づく」 (không dùng 「に基づいて」): ○ データに基づく判断 (phán đoán dựa trên dữ liệu — bổ nghĩa cho danh từ 「判断」), ○ 事実に基づいた報道 / × データに基づいて判断 (khi bổ nghĩa cho danh từ, dùng に基づく/に基づいた). Cách thử: に基づいて đi với vế động từ; に基づく/に基づいた đi với danh từ.
③ 「に基づいて」 / 「をもとに」 / 「に沿って」: phán đoán theo tiêu chuẩn, làm ra từ chất liệu, hay đi theo phương châm. Ba mẫu này đều có nghĩa “dựa trên/theo ~”, nhưng trọng tâm khác nhau. 「〜に基づいて」 = dựa trên ~ (lấy tiêu chuẩn/cơ sở làm căn cứ để phán đoán/hành động): nhấn mạnh “tuân theo tiêu chuẩn, căn cứ” (pháp luật・dữ liệu・sự thật): 事実に基づいて判断する (phán đoán dựa trên sự thật). 「〜をもとに(して)」 = dựa trên ~, từ ~ (lấy cái gì đó làm chất liệu/hình mẫu để làm ra/sáng tạo): nhấn mạnh “lấy cái gì đó làm mẫu, làm chất liệu để làm ra/sáng tạo cái mới”: 実話をもとにした映画 (bộ phim dựa trên một câu chuyện có thật), この資料をもとに発表する (thuyết trình dựa trên tài liệu này). 「〜に沿って」 = theo ~, đi theo ~ (đi theo phương châm, quy trình, đường lối đã định): nhấn mạnh “đi theo phương châm/quy trình/lộ trình”: 計画に沿って進める (tiến hành theo kế hoạch), マニュアルに沿って操作する (thao tác theo hướng dẫn). Khác biệt: 「に基づいて」 là lấy tiêu chuẩn/cơ sở làm căn cứ để phán đoán (法律に基づく); 「をもとに」 là làm ra từ chất liệu/hình mẫu (実話をもとに); 「に沿って」 là đi theo phương châm/quy trình (計画に沿って). Cách thử: để phán đoán/hành động theo tiêu chuẩn thì dùng に基づいて; để làm ra/sáng tạo từ chất liệu thì dùng をもとに; để đi theo phương châm/quy trình thì dùng に沿って.
🔄 So sánh: に基づいて/によって/をもとに/に沿って
| Mẫu | Cảm nhận | Ví dụ |
|---|---|---|
| 〜に基づいて | dựa trên ~ (lấy tiêu chuẩn/cơ sở làm căn cứ) | 事実に基づいて |
| 〜によって | dựa vào/bởi/thông qua/do (đa nghĩa) | 場合によって |
| 〜をもとに | dựa trên ~, từ ~ (chất liệu/hình mẫu để làm ra/sáng tạo) | 実話をもとに |
| 〜に沿って | theo ~, đi theo ~ (phương châm/quy trình/đường lối) | 計画に沿って |
Các điểm dễ lẫn: 「〜に基づいて」 = dựa trên ~ (lấy tiêu chuẩn như pháp luật/dữ liệu/sự thật làm căn cứ để phán đoán/hành động, trang trọng/văn viết, định ngữ là に基づく); 「〜によって」 = dựa vào/bởi/thông qua/do (đa nghĩa, xem 〈によると〉); 「〜をもとに(して)」 = dựa trên ~, từ ~ (lấy cái gì đó làm chất liệu/hình mẫu để làm ra/sáng tạo, 実話をもとに); 「〜に沿って」 = theo ~, đi theo ~ (đi theo phương châm/quy trình/lộ trình, 計画に沿って). Muốn phán đoán theo tiêu chuẩn thì dùng に基づいて; muốn làm ra từ chất liệu thì dùng をもとに; muốn đi theo phương châm thì dùng に沿って.
💡 Mẹo học
「〜に基づいて・に基づく」 = dựa trên ~, căn cứ vào ~ (lấy tiêu chuẩn/cơ sở làm căn cứ để phán đoán/hành động) — ba điểm cần nhớ: ① đứng sau ‘法律・データ・事実・規則’ v.v. — những thứ làm căn cứ — 事実に基づいて (dựa trên sự thật), 法律に基づき (căn cứ theo pháp luật), nhấn mạnh “có căn cứ, không phải linh cảm”; ② trang trọng/văn viết, định ngữ dùng 「に基づく」 — để bổ nghĩa cho danh từ dùng に基づく (データに基づく分析), với vế động từ dùng に基づいて; hiếm gặp trong lời nói hằng ngày; ③ phân biệt với các mẫu họ hàng — 「をもとに」 là làm ra từ chất liệu/hình mẫu (実話をもとに), 「に沿って」 là đi theo phương châm/quy trình (計画に沿って), 「に基づいて」 là phán đoán theo tiêu chuẩn/cơ sở (法律に基づく). Mẫu này rất hợp để nhấn mạnh “có căn cứ” trong báo cáo và nghị luận — 「〜に基づいて判断/分析」 giúp câu văn nghe khách quan, có cơ sở, chuyên nghiệp chỉ trong một dòng.
❓ Những thắc mắc bạn có thể có
Q: 「に基づいて」 và 「をもとに」 đều có nghĩa ‘dựa trên ~, căn cứ vào ~’ — khác nhau thế nào?
Sự khác biệt nằm ở chỗ “lấy tiêu chuẩn/cơ sở làm căn cứ để phán đoán” và “làm ra từ chất liệu/hình mẫu”. 「〜に基づいて」 = dựa trên ~ (lấy tiêu chuẩn/cơ sở làm căn cứ để phán đoán/hành động theo đó): đứng sau 法律・データ・事実・規則・原則 — “tiêu chuẩn làm cơ sở cho phán đoán/hành động”, nhấn mạnh “tuân theo tiêu chuẩn này, có căn cứ này” để phán đoán hoặc hành động: 事実に基づいて判断する (phán đoán dựa trên sự thật), 法律に基づいて処理する (xử lý theo đúng pháp luật), 証拠に基づいて結論を出す (đưa ra kết luận dựa trên chứng cứ). Trọng tâm của nó là “lấy ~ làm ‘căn cứ cho phán đoán/hành động’” (có căn cứ). 「〜をもとに(して)」 = dựa trên ~, từ ~ (lấy cái gì đó làm hình mẫu/chất liệu để làm ra/sáng tạo cái mới): đứng sau 素材、資料、故事、経験 — “những thứ làm hình mẫu/chất liệu”, nhấn mạnh “lấy điều này làm chất liệu/hình mẫu để làm ra cái mới”: 実話をもとにした小説 (tiểu thuyết dựa trên một câu chuyện có thật), このデータをもとにグラフを作る (làm biểu đồ từ dữ liệu này), 彼の証言をもとに捜査を進める (đẩy mạnh điều tra dựa trên lời khai của anh ta làm manh mối). Trọng tâm của nó là “lấy ~ làm ‘chất liệu/hình mẫu để làm ra/sáng tạo’.” Khác biệt: 「に基づいて」 là “theo tiêu chuẩn/cơ sở để ‘phán đoán/hành động’” (法律に基づいて判断); 「をもとに」 là “dùng chất liệu/hình mẫu để ‘làm ra/sáng tạo’” (実話をもとに小説を書く). Cách thử: để nói “phán đoán/hành động theo một tiêu chuẩn/cơ sở nào đó” (pháp luật, dữ liệu, sự thật) → に基づいて; để nói “làm ra/sáng tạo từ một chất liệu/hình mẫu nào đó” (một câu chuyện, tài liệu, kinh nghiệm làm hình mẫu) → をもとに. Ví dụ 「アンケート結果に基づいて、方針を決める (quyết định phương châm dựa trên kết quả khảo sát — phán đoán theo tiêu chuẩn)」 dùng に基づいて; 「アンケート結果をもとに、レポートを書く (viết báo cáo từ kết quả khảo sát làm chất liệu — làm ra từ chất liệu)」 dùng をもとに. Đôi khi hai mẫu gần nhau và thay thế được cho nhau, nhưng 「に基づいて」 thiên về “phán đoán theo tiêu chuẩn”, 「をもとに」 thiên về “làm ra từ chất liệu”.
Q: 「に基づいて」 và 「に基づく」 dùng thế nào? Khác nhau ở đâu?
Sự khác biệt nằm ở thành phần theo sau: nếu theo sau là vế động từ (trạng ngữ) thì dùng 「に基づいて/に基づき」, nếu theo sau là danh từ (định ngữ) thì dùng 「に基づく/に基づいた」. 「〜に基づいて/に基づき」 là trạng ngữ, bổ nghĩa cho động từ/vế câu theo sau: 事実に基づいて判断する (phán đoán dựa trên sự thật — bổ nghĩa cho 「判断する」), 法律に基づき処理する (xử lý theo đúng pháp luật — bổ nghĩa cho 「処理する」). Phía sau là động từ/vế câu. 「〜に基づく/に基づいた」 là định ngữ, bổ nghĩa cho danh từ theo sau: データに基づく分析 (phân tích dựa trên dữ liệu — bổ nghĩa cho danh từ 「分析」), 事実に基づいた報道 (đưa tin dựa trên sự thật — bổ nghĩa cho danh từ 「報道」), 経験に基づくアドバイス (lời khuyên dựa trên kinh nghiệm). Phía sau là danh từ. Cách thử rất đơn giản: xem sau 「に基づいて/に基づく」 là động từ hay danh từ — nếu là động từ/vế câu (判断する, 処理する) → に基づいて/に基づき; nếu là danh từ (分析, 報道, 判断, アドバイス) → に基づく/に基づいた. Đây chỉ là quy tắc chung của tiếng Nhật: “dạng liên dụng (て) bổ nghĩa cho động từ, dạng liên thể (る/た) bổ nghĩa cho danh từ.” Ví dụ 「規則に基づいて処分する (xử phạt theo đúng quy tắc — bổ nghĩa cho động từ)」 dùng に基づいて; 「規則に基づく処分 (hình thức xử phạt theo đúng quy tắc — bổ nghĩa cho danh từ)」 dùng に基づく. Chỉ cần nhớ “bổ nghĩa cho động từ → に基づいて, bổ nghĩa cho danh từ → に基づく” là bạn sẽ không nhầm. 「に基づき」 là dạng rút gọn văn viết của 「に基づいて」 (trang trọng hơn).
🖊️Bài kiểm tra luyện tập
「国際法___、この行為は違法だ。」(Theo luật quốc tế, hành vi này là bất hợp pháp)
- (A) に基づいて
- (B) について
- (C) に対して
- (D) によって
「アンケートの結果___、商品デザインを改善した。」(đã cải thiện thiết kế sản phẩm dựa trên kết quả khảo sát)
- (A) に従って
- (B) に反して
- (C) について
- (D) に基づいて
「証拠___判断を下した。」(đã đưa ra phán đoán dựa trên chứng cứ; dạng định ngữ)
- (A) に基づいて
- (B) に基づく
- (C) に基づき
- (D) に従い
「先生の指示___行動してください。」(hãy hành động theo chỉ dẫn của giáo viên) — mẫu nào tự nhiên nhất?
- (A) に基づいて
- (B) に対して
- (C) に従って
- (D) について
「科学的データ___分析された結果を報告します。」(báo cáo kết quả được phân tích dựa trên dữ liệu khoa học); dạng định ngữ
- (A) に基づく
- (B) に基づいて
- (C) に基づき
- (D) に従う