Ba loại thể bị động trong tiếng Nhật: Trực tiếp, Gián tiếp & Không có tác nhân — に vs によって (JLPT N4)
Được giáo viên khen / bị mắc mưa / được hát khắp thế giới — mỗi loại bị động diễn đạt điều gì và trợ từ nào đánh dấu tác nhân.
Ba loại bị động: trực tiếp, gián tiếp và tự nhiên
Cùng là “bị/được ~”, nhưng thể bị động tiếng Nhật thực ra có ba loại: ① bị động trực tiếp (ai đó trực tiếp tác động lên bạn: 先生に褒められた), ② bị động gián tiếp (hành động của ai đó gián tiếp ảnh hưởng đến bạn, thường gây phiền: 雨に降られた), ③ bị động tự nhiên (không nhấn mạnh tác nhân: この歌は世界中で歌われている). Bài viết này tập trung phân biệt ba loại này và làm rõ cách đánh dấu tác nhân 「に vs によって」. (Nếu bạn vẫn cần xem cách chia, hoặc sắc thái “bị làm phiền”, xem cách chia thể bị động.)
Nhóm 2 (Ichidan / động từ đuôi る)
Bỏ る ở cuối và thêm られる:
| Thể từ điển | Thể bị động | Cách đọc |
|---|---|---|
| 食べる | 食べられる | たべられる |
| 見る | 見られる | みられる |
| 教える | 教えられる | おしえられる |
| 褒める | 褒められる | ほめられる |
⚠️ Với động từ ichidan, thể bị động và thể khả năng trông giống hệt nhau! > - 食べられる = bị động (bị ăn) / khả năng (có thể ăn) > - Ngữ cảnh quyết định ý nghĩa.
Nhóm 1 (Godan / động từ đuôi う)
Đổi âm hàng u ở cuối sang âm hàng a rồi thêm れる:
| Thể từ điển | Biến đổi | Thể bị động | Cách đọc |
|---|---|---|---|
| 書く | く→か | 書かれる | かかれる |
| 盗む | む→ま | 盗まれる | ぬすまれる |
| 飲む | む→ま | 飲まれる | のまれる |
| 叱る | る→ら | 叱られる | しかられる |
| 読む | む→ま | 読まれる | よまれる |
| 踏む | む→ま | 踏まれる | ふまれる |
| 言う | う→わ | 言われる | いわれる |
Động từ bất quy tắc
| Thể từ điển | Thể bị động | Cách đọc |
|---|---|---|
| する | される | される |
| くる | こられる | こられる |
Loại ① Bị động trực tiếp (ai đó tác động trực tiếp lên bạn)
Dạng bị động cơ bản nhất — ai đó làm gì đó với bạn:
| Tiếng Nhật | Cách đọc | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 先生に褒められました。 | せんせいにほめられました | Tôi được giáo viên khen. |
| 犬に噛まれました。 | いぬにかまれました | Tôi bị chó cắn. |
| 友達に写真を撮られた。 | ともだちにしゃしんをとられた | Bạn tôi đã chụp ảnh tôi. |
| 彼女に嘘をつかれた。 | かのじょにうそをつかれた | Tôi bị cô ấy nói dối. |
| 先生に名前を呼ばれた。 | せんせいになまえをよばれた | Tôi bị giáo viên gọi tên. |
Loại ② Bị động gián tiếp (gây phiền)
Hành động của người khác ảnh hưởng đến người nói, thường kèm cảm giác khó chịu hoặc phiền phức (迷惑の受け身):
| Tiếng Nhật | Cách đọc | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 雨に降られました。 | あめにふられました | Tôi bị mắc mưa (thật là phiền). |
| 夜中に泣かれて、眠れなかった。 | よなかになかれて、ねむれなかった | Có người khóc giữa đêm nên tôi không ngủ được. |
| 電車で隣の人に寝られた。 | でんしゃでとなりのひとにねられた | Trên tàu, người ngồi cạnh ngủ gật tựa vào tôi. |
| 友達に急に来られて困った。 | ともだちにきゅうにこられてこまった | Bạn tôi bất ngờ ghé đến và tôi thấy thật rắc rối. |
💡 Trong bị động gián tiếp, chủ ngữ (tôi) không phải là đối tượng trực tiếp của hành động nhưng chịu ảnh hưởng từ nó.
Loại ③ Bị động tự nhiên / Miêu tả trung tính (không có người thực hiện cụ thể)
Dùng để mô tả những việc xảy ra, hoặc khi người thực hiện không phải là trọng tâm:
- この本は100万部売られました。(Cuốn sách này đã bán được một triệu bản.)
- 日本語は世界中で話されています。(Tiếng Nhật được nói trên khắp thế giới.)
- この橋は100年前に作られました。(Cây cầu này được xây cách đây 100 năm.)
Trợ từ trong câu bị động: に vs によって
| Trợ từ | Cách dùng | Ví dụ |
|---|---|---|
| に | tác nhân là con người (đa số trường hợp) | 先生に叱られた。 (Tôi bị giáo viên mắng.) |
| によって | tác giả / nhà phát minh / lực lượng tự nhiên (văn phong viết) | この小説は村上春樹によって書かれた。 (Tiểu thuyết này do Murakami Haruki viết.) |
- ピカソによって描かれた絵 (bức tranh do Picasso vẽ)
- 台風によって、木が倒された。(Cái cây bị bão quật đổ.)
Bị động vs Khả năng (động từ ichidan)
Với động từ ichidan, thể bị động và thể khả năng giống hệt nhau — ngữ cảnh quyết định:
| Câu | Cách hiểu |
|---|---|
| このりんごは食べられます。 (Quả táo này ăn được.) | Khả năng: quả táo này có thể ăn được. |
| りんごが虫に食べられた。 (Quả táo bị sâu ăn.) | Bị động: quả táo bị sâu ăn. |
| 彼に見られた! (Anh ấy nhìn thấy tôi rồi!) | Bị động: tôi bị anh ấy nhìn thấy! |
| この場所からは富士山が見られます。 (Từ chỗ này có thể nhìn thấy núi Phú Sĩ.) | Khả năng: từ chỗ này có thể nhìn thấy núi Phú Sĩ. |
⚠️ Những lỗi thường gặp cần tránh
① Tác nhân: に vs によって. Bị động thông thường dùng に (先生に褒められた); với tác giả/tác nhân của một “việc lớn” — sáng tạo, xây dựng, khám phá — dùng によって (この橋は村人によって造られた, この絵はゴッホによって描かれた). Chuyện nhỏ hằng ngày dùng に; tác giả mang tính trang trọng dùng によって.
② Bị động của ichidan trùng với khả năng, cùng một dạng. 食べられる có thể là bị động hoặc khả năng, tùy ngữ cảnh (ケーキを食べられた = bị ăn mất/子供でも食べられる = ăn được).
③ Bị động gián tiếp mang sắc thái “phiền phức”. 雨に降られた, 子供に泣かれた — hành động của ai đó (hoặc một hiện tượng tự nhiên) gián tiếp ảnh hưởng đến bạn, kèm cảm giác bị thiệt/bị làm phiền. Đây là cách dùng rất riêng của tiếng Nhật.
💡 Mẹo phán đoán khi làm bài thi
Thể bị động có ba loại; ba hình ảnh giúp bạn hiểu rõ: ① trực tiếp = ai đó trực tiếp làm với “tôi” (先生に叱られた = bị giáo viên mắng); ② gián tiếp = việc ai đó làm lan sang tôi, thường là phiền toái (雨に降られた = bị mắc mưa, 隣に騒がれた = bị nhà bên ồn ào làm phiền); ③ tự nhiên = ai làm cũng được, một cách miêu tả khách quan (この本はよく読まれている = cuốn sách này được đọc rộng rãi). Đánh dấu tác nhân: に cho chuyện hằng ngày, によって cho tác giả/người xây dựng mang tính trang trọng. Để ôn lại cách chia cơ bản và chi tiết về bị động gây phiền, xem bài hướng dẫn 〈thể bị động〉. Nắm vững ba loại là bạn sẽ thông thể bị động.
❓ Hỏi đáp thường gặp
Q: Làm sao phân biệt ba loại bị động?
① Trực tiếp: tác nhân tác động trực tiếp lên chủ ngữ (私は先生に褒められた = tôi được giáo viên khen, rõ ràng là “ai làm gì với tôi”); ② Gián tiếp (gây phiền): hành động của ai đó hoặc một hiện tượng tự nhiên gián tiếp ảnh hưởng đến chủ ngữ, thường là phiền toái (雨に降られた = bị mắc mưa, 赤ん坊に泣かれた = bị em bé khóc làm phiền); ③ Tự nhiên/khách quan: không nhấn mạnh tác nhân, chỉ là một lời nêu sự việc đơn thuần (この歌は世界中で歌われている = bài hát này được hát khắp thế giới). Hãy phán đoán bằng câu hỏi “có tác nhân rõ ràng không, và có cảm giác bị thiệt không?”
Q: Khi nào tác nhân đi với 「に」, khi nào đi với 「によって」?
Bị động thông thường dùng 「に」 (先生に叱られた, 母に起こされた); với tác giả/tác nhân của việc sáng tạo, xây dựng, khám phá hay phát minh, cách dùng trang trọng là 「によって」 (この小説は夏目漱石によって書かれた, 電話はベルによって発明された). Bị động trong quan hệ giữa người với người hằng ngày dùng に; tác giả trong lối kể mang tính lịch sử, nghệ thuật hay trang trọng dùng によって.
🖊️Bài kiểm tra luyện tập
Thể bị động của 「盗む」 là gì?
- (A) 盗ませる
- (B) 盗みれる
- (C) 盗むれる
- (D) 盗まれる
「先生___褒められました。」Trợ từ nào đánh dấu tác nhân?
- (A) が
- (B) を
- (C) に
- (D) は
Thể bị động của 「する」 là gì?
- (A) しられる
- (B) される
- (C) させる
- (D) しれる
「雨___降られて、困りました。」Điền vào chỗ trống.
- (A) に
- (B) を
- (C) が
- (D) は
Câu bị động nào đúng cho nghĩa ‘bài hát này được nhiều người yêu thích'?
- (A) この歌を多くの人に好かれています。
- (B) この歌は多くの人を好かれています。
- (C) この歌は多くの人が好きれています。
- (D) この歌は多くの人に好かれています。