“〜をもとに・〜をもとにして”: Dựa trên / Lấy 〜 làm nguồn (để sáng tạo/chuyển thể) (N2)

「作者の体験をもとに書かれた小説」 — lấy nó làm nguyên liệu để tạo ra một điều mới.

「実話をもとに、映画が作られた」 — lấy chuyện đó làm nguyên liệu để tạo ra một thứ mới

Dòng chữ thường hiện ở đầu phim: 「この映画は実話をもとに制作されました」 (bộ phim này được thực hiện dựa trên một câu chuyện có thật). 「〜をもとに・〜をもとにして」 = dựa trên ~, lấy ~ làm cơ sở, nguyên liệu, bản thiết kế (để sáng tạo, chuyển thể, sản xuất, tính toán), dùng để diễn đạt “lấy một thứ làm ‘nguyên liệu thô, bản thiết kế, cơ sở’ rồi từ đó tạo ra/làm ra một kết quả nào đó.” Trọng tâm là “làm nguyên liệu để tạo ra một thứ.” Bài này giải thích cách kết hợp, dạng bổ nghĩa danh từ 「をもとにした」, và ranh giới với từ gần nghĩa 「を踏まえて」.

Cốt lõi: lấy một thứ làm ‘nguyên liệu thô’, gia công thành một kết quả

「danh từ + をもとに(して)」 nghĩa là “lấy ~ làm cơ sở, nguyên liệu, nguồn, rồi tạo ra/làm ra một kết quả nào đó”:

Cảm giác: “lấy ~ làm nguyên liệu/cơ sở (để làm ra…)” — 「もと (基・元)」 là “cơ sở, nguyên liệu, nguồn”, nên 「をもとに」 là “lấy nó làm nguyên liệu thô, bản thiết kế, cơ sở, rồi gia công, sáng tạo, tính toán ra một kết quả.” Điểm then chốt: phần đứng trước là “nguyên liệu, vật liệu thô, bản thiết kế” (một câu chuyện có thật・dữ liệu・truyền thuyết・kinh nghiệm・khảo sát), còn phần sau là “kết quả được làm ra từ đó” (tiểu thuyết・phim・biểu đồ・kế hoạch・sản phẩm). Nó tương ứng với “dựa trên ~, lấy ~ làm bản thiết kế (để làm/tạo ra).”

Cách kết hợp và các dạng

DạngCách dùngVí dụ
danh từ + をもとに(trước một hành động) làm … lấy ~ làm cơ sở実話をもとに作る (dựa trên một câu chuyện có thật)
danh từ + をもとにしてnhư trên (dài hơn một chút, trang trọng hơn)資料をもとにして分析
danh từ + をもとにした + danh từ(bổ nghĩa) một … dựa trên ~事実をもとにした話

Đi sau danh từ (実話・データ・伝説・経験). Trước một hành động dùng 「をもとに(して)」; để bổ nghĩa cho danh từ dùng dạng bổ nghĩa 「をもとにした」 (をもとにした作品/物語). Phần đứng trước phần lớn là nguyên liệu đóng vai trò vật liệu thô để sáng tạo/tính toán.

Ví dụ khi sử dụng

⚠️ Những chỗ người học hay nhầm

① Cốt lõi là ‘lấy ~ làm nguyên liệu/bản thiết kế, tạo ra một kết quả’. Trọng tâm của 「〜をもとに」 là “lấy phần đứng trước làm ‘nguyên liệu thô, vật liệu, bản thiết kế, cơ sở’ rồi gia công, sáng tạo, tính toán để tạo ra một kết quả.” Vì vậy giữa hai vế có một quan hệ “nguyên liệu → kết quả” rõ ràng: phần đứng trước là nguyên liệu (実話・データ・伝説), phần sau là “thứ được làm ra từ đó” (映画・グラフ・物語): 昔話をもとに、絵本を作った (lấy một truyện cổ tích làm bản thiết kế, làm ra một cuốn sách tranh — truyện cổ là nguyên liệu, cuốn sách là kết quả). Nó tương ứng với “dựa trên ~, lấy ~ làm bản thiết kế, từ ~ (làm ra).” Cách kiểm tra: muốn nói “lấy một thứ làm nguyên liệu/bản thiết kế rồi tạo ra/sáng tạo một kết quả” → をもとに. Khác biệt lớn nhất so với 「を踏まえて」: をもとに là “lấy nó làm nguyên liệu để làm ra một thứ” (đầu ra: một tác phẩm/biểu đồ); を踏まえて là “cân nhắc nó rồi phán đoán” (đầu ra: một phán đoán/hành động) (xem 〈を踏まえて〉).

② Đi sau danh từ; bổ nghĩa danh từ dùng 「をもとにした」. Hãy kết hợp cho đúng. 「をもとに」 đi sau danh từ (実話をもとに, データをもとに), trước một hành động. Để bổ nghĩa cho danh từ theo sau, dùng dạng bổ nghĩa 「をもとにした」: 事実をもとにした小説 (một cuốn tiểu thuyết dựa trên sự thật) / 事実をもとに小説 (× nếu theo sau trực tiếp là danh từ thì phải dùng した). Bạn cũng có thể dùng 「をもとにして」 dài hơn một chút (nghĩa giống nhau, trang trọng hơn đôi chút). Mẹo nhớ: danh từ + をもとに (hành động)/をもとにした (danh từ).

③ Phân vai với 「を踏まえて/に基づいて」 — đừng lẫn. Cả ba đều dịch là “dựa trên/theo”, nhưng trọng tâm khác nhau (một bộ ba hay ra thi ở N2). 「をもとに」 = lấy ~ làm nguyên liệu/cơ sở để sáng tạo・tạo ra・tính toán (coi nó là nguyên liệu thô để làm ra kết quả): 実話をもとに映画を作る (lấy một câu chuyện có thật làm nguyên liệu để làm phim). 「を踏まえて」 = cân nhắc ~ (kinh nghiệm・tình hình hiện tại・ý kiến) rồi phán đoán (tính đến nó, xem 〈を踏まえて〉): 反省を踏まえて改善する (cân nhắc sự suy ngẫm để cải thiện). 「に基づいて」 = dựa chặt vào ~ (quy tắc・dữ liệu・sự thật, tuân theo không lệch): 規則に基づいて処理する (xử lý theo quy tắc). Cách kiểm tra: “lấy ~ làm nguyên liệu để làm ra thứ gì đó” → をもとに; “cân nhắc ~ rồi phán đoán” → を踏まえて; “tuân theo nghiêm ngặt” → に基づいて. Một mẹo nhớ: をもとに = nguyên liệu (làm ra kết quả), を踏まえて = cân nhắc (rồi phán đoán), に基づいて = cơ sở (tuân theo nó).

🔄 Sắc thái và so sánh: をもとに/を踏まえて/に基づいて/に沿って

DạngTrọng tâmVí dụ
〜をもとにlấy ~ làm nguyên liệu/cơ sở để sáng tạo・tạo ra・tính toán実話をもとに
〜を踏まえてcân nhắc ~ rồi phán đoán (cân đo)現状を踏まえて
〜に基づいてdựa chặt vào ~ (quy tắc・dữ liệu, tuân theo)事実に基づいて
〜に沿ってtheo ~ (phương châm・dòng chảy), không lệch計画に沿って

Những chỗ dễ lẫn: 「〜をもとに」 = lấy ~ làm nguyên liệu/cơ sở để sáng tạo・tạo ra・tính toán (coi nó là nguyên liệu thô để làm ra kết quả, đầu ra là một tác phẩm/biểu đồ); 「〜を踏まえて」 = cân nhắc ~ rồi phán đoán (kinh nghiệm・tình hình hiện tại・ý kiến, đầu ra là một phán đoán/hành động, xem 〈を踏まえて〉); 「〜に基づいて」 = dựa chặt vào ~ (quy tắc・dữ liệu・sự thật, tuân theo không lệch); 「〜に沿って」 = theo ~ (phương châm・dòng chảy, không đi lệch khỏi đường đó). Muốn sáng tạo từ một nguyên liệu thì dùng をもとに; muốn cân nhắc điều gì đó rồi phán đoán thì dùng を踏まえて; muốn tuân theo nghiêm ngặt thì dùng に基づいて.

💡 Cách ghi nhớ

「〜をもとに・〜をもとにして」 = dựa trên ~, lấy ~ làm cơ sở, nguyên liệu, bản thiết kế (để sáng tạo, tạo ra, tính toán) — ba điểm cần nhớ: ① cốt lõi là “lấy ~ làm nguyên liệu/bản thiết kế, tạo ra một kết quả” — phần đứng trước là nguyên liệu (実話・データ・伝説), phần sau là thứ được làm ra từ đó (映画・グラフ・物語); ② đi sau danh từ; bổ nghĩa danh từ dùng 「をもとにした」; ③ phân vai với 「を踏まえて (cân nhắc rồi phán đoán, xem 〈を踏まえて〉)/に基づいて (dựa chặt vào).」 Mẫu này cực kỳ phổ biến trong sáng tác, nghiên cứu, lập kế hoạch — 「実話をもとに」, 「データをもとに」, 「証言をもとに」 cho bạn biết ngay “cái này được làm ra từ một nguyên liệu nào đó”. Để diễn đạt “lấy một thứ làm bản thiết kế/nguyên liệu thô và tạo ra một kết quả”, 「〜をもとに」 rất chuẩn. Hãy nhớ “をもとに = nguyên liệu, を踏まえて = cân nhắc, に基づいて = cơ sở” là ba mẫu này sẽ không bị lẫn.

❓ Hỏi đáp

Q: 「実話をもとに映画を作る」 và 「実話を踏まえて映画を作る」 khác nhau thế nào?

Khác biệt là ‘coi nó là “nguyên liệu sáng tạo” hay là “một yếu tố để cân nhắc”’. 「〜をもとに」 = lấy ~ làm nguyên liệu/bản thiết kế, tạo ra một kết quả: nó coi 「実話」 là “nguyên liệu thô, bản thiết kế của tác phẩm” — nội dung bộ phim CHÍNH LÀ “dựa trên câu chuyện có thật này, chuyển thể/tái hiện nó”: 実話をもとに映画を作る = “lấy câu chuyện có thật này làm bản thiết kế để làm (chuyển thể thành) một bộ phim”, phần xương sống của phim đến từ câu chuyện có thật đó. Trọng tâm là “lấy nó làm nguyên liệu, tạo ra một tác phẩm.” 「〜を踏まえて」 = cân nhắc ~ rồi làm: nó coi 「実話」 là “một yếu tố để cân nhắc” — không phải “chuyển thể câu chuyện có thật thành phim”, mà là “cân nhắc (một) tình hình có thật rồi làm một bộ phim (có thể có nội dung khác)”: 実話を踏まえて映画を作る = “cân nhắc tình hình có thật (đó) rồi làm một bộ phim” (bộ phim không nhất thiết là câu chuyện đó, nhưng nó được cân nhắc trong quá trình làm). Khác biệt: 「をもとに」 là “lấy nó làm bản thiết kế để tạo ra một tác phẩm” (nội dung tác phẩm = đến từ nguyên liệu đó); 「を踏まえて」 là “cân nhắc nó rồi mới tạo ra” (coi nó là một yếu tố bối cảnh để cân đo). Cách kiểm tra: muốn nói “lấy một câu chuyện/nguyên liệu nào đó làm bản thiết kế để tạo ra/chuyển thể thành một tác phẩm” → をもとに; muốn nói “cân nhắc một tình hình nào đó rồi mới làm (phán đoán/tạo ra)” → を踏まえて (xem 〈を踏まえて〉). Ví dụ 「事件をもとに小説を書く (viết tiểu thuyết dựa trên vụ việc — cuốn tiểu thuyết CHÍNH LÀ về vụ việc đó)」 dùng をもとに; 「読者の反応を踏まえて続編を書く (cân nhắc phản ứng của độc giả để viết phần tiếp — phản ứng là một yếu tố, nội dung phần tiếp được quyết định riêng)」 dùng を踏まえて. Một bên là “nguyên liệu (để làm ra thứ gì đó)”, một bên là “cân nhắc (rồi phán đoán)”.

Q: 「をもとに」, 「をもとにして」 và 「をもとにした」 khác nhau thế nào?

Cả ba đều có nghĩa giống nhau (lấy ~ làm cơ sở/nguyên liệu) — khác biệt chỉ ở ‘phần theo sau’ và ‘độ dài/mức trang trọng’. Ba dạng này là các hình thức của cùng một cách diễn đạt: ① 「〜をもとに」 = ngắn gọn nhất, trước một hành động: dạng phổ biến nhất, theo sau trực tiếp là động từ hành động: 実話をもとに映画を作る (làm phim dựa trên một câu chuyện có thật), データをもとに分析する (phân tích dựa trên dữ liệu). ② 「〜をもとにして」 = thêm 「して」, dài hơn một chút, trang trọng hơn một chút, trước một hành động: nghĩa hoàn toàn giống 「をもとに」, chỉ thêm 「して」 (= 「にして」) sau 「もとに」, nặng hơn và mang tính văn viết hơn một chút, phía sau vẫn là một hành động: 資料をもとにして、計画を立てる (lấy tài liệu làm cơ sở để lập kế hoạch). Trong đời thường dùng 「をもとに」 là đủ; 「をもとにして」 thiên về văn viết hơi trang trọng. ③ 「〜をもとにした」 = dạng bổ nghĩa, trước một danh từ: khi bổ nghĩa cho danh từ, dùng dạng bổ nghĩa 「をもとにした」 (= をもとにして + た): 実話をもとにした映画 (một bộ phim dựa trên chuyện có thật — bổ nghĩa cho 「映画」), 伝説をもとにした物語 (một câu chuyện dựa trên truyền thuyết). Cách kiểm tra: trước một hành động → をもとに (/をもとにして, hơi trang trọng); trước một danh từ (bổ nghĩa) → をもとにした. Ví dụ 「アンケートをもとに、商品を改良する (cải tiến sản phẩm dựa trên khảo sát — theo sau là hành động)」 dùng をもとに; 「アンケートをもとにした、改良案 (phương án cải tiến dựa trên khảo sát — bổ nghĩa cho danh từ)」 dùng をもとにした. Hãy nhớ cả ba cùng nhau: をもとに (hành động, ngắn gọn)/をもとにして (hành động, hơi trang trọng)/をもとにした (bổ nghĩa danh từ) — chỉ cần xem phía sau là hành động hay danh từ là biết nên dùng dạng nào.

🖊️Bài kiểm tra luyện tập

  1. 「この小説は、作者の体験___書かれた。」(cuốn tiểu thuyết này được viết dựa trên trải nghiệm của tác giả)

    • (A) に基づいて
    • (B) を踏まえて
    • (C) にしたがって
    • (D) をもとに
  2. 「民話___作られたアニメが世界中で人気だ。」(bộ anime được làm dựa trên truyện dân gian)

    • (A) に基づいて
    • (B) をもとに
    • (C) に従って
    • (D) を踏まえて
  3. 「利用者のアンケート___サービスを改善した。」(đã cải thiện dịch vụ, lấy khảo sát người dùng làm nguyên liệu)

    • (A) をもとに
    • (B) に基づいて
    • (C) に反して
    • (D) について
  4. Câu nào dùng をもとに tự nhiên nhất?

    • (A) 法律をもとに、犯人を裁いた。
    • (B) 証拠をもとに、法律が作られた。
    • (C) 地図をもとに、新しい町を設計した。
    • (D) 科学をもとに、判決を下した。
  5. Điểm khác biệt cốt lõi giữa 「をもとに」 và 「に基づいて」 là gì?

    • (A) をもとに là văn nói; に基づいて là văn viết.
    • (B) をもとに chỉ đi với động từ; に基づいて chỉ đi với danh từ.
    • (C) Hai mẫu có nghĩa giống nhau và thay thế được cho nhau.
    • (D) をもとに nghĩa là gia công/sáng tạo từ nguyên liệu gốc; に基づいて nghĩa là tuân theo một tiêu chuẩn/quy tắc.