รูปถูกกระทำ (Ukemi) ในภาษาญี่ปุ่น: วิธีผันและ “ประโยคถูกกระทำแบบเดือดร้อน” (JLPT N4)
“แมวกินปลาของฉัน (ทำให้ฉันเดือดร้อน)” “ฉันโดนฝนตกใส่” — การผันรูปถูกกระทำของกริยาทุกกลุ่ม พร้อมน้ำเสียงแบบ “เดือดร้อน” ที่ไม่มีรูปแบบเทียบเท่าตรงตัวในภาษาไทย
「先生に名前を呼ばれた」 — รูปถูกกระทำและการ “เดือดร้อนจาก ~”
「私は先生に名前を呼ばれた」 (ฉันถูกครูเรียกชื่อ) — รูปถูกกระทำหมายถึง “ถูก ~, ได้รับผลจาก ~” โดยประธานเป็นฝ่ายรับ และผู้กระทำใช้ 「に」 กำกับ วิธีผัน: กริยากลุ่ม 1 (godan) แถว あ + れる, กลุ่ม 2 (ichidan) + られる ประโยคถูกกระทำในภาษาญี่ปุ่นมีลักษณะเฉพาะ คือ “ประโยคถูกกระทำแบบเดือดร้อน” (รู้สึกเดือดร้อนจากบางสิ่ง เช่น 雨に降られた = โดนฝนตกใส่ แล้วรู้สึกลำบาก) ซึ่งไม่มีรูปแบบเทียบเท่าตรงตัวในภาษาไทย บทความนี้อธิบายการผันและการใช้รูปถูกกระทำ โดยเน้นการใช้แบบ “เดือดร้อนจาก ~” (หากต้องการแยกรูปถูกกระทำทั้งสามประเภท และเลือกระหว่าง に กับ によって ดู รูปถูกกระทำในภาษาญี่ปุ่นทั้งสามประเภท)
หลักการ: ประธานได้รับผลจากการกระทำ
รูปถูกกระทำ = “ประธานได้รับผลจากการกระทำบางอย่าง” โดยผู้กระทำใช้ 「に」:
- ประโยคถูกกระทำโดยตรง: 私は先生に褒められた (ฉันถูกครูชม).
- ประโยคถูกกระทำแบบเดือดร้อน: (私は)雨に降られた (โดนฝนตกใส่ รู้สึกเดือดร้อน); 隣の人に騒がれた (ถูกเพื่อนบ้านส่งเสียงดังรบกวน).
วิธีผัน: กลุ่ม 1 แถว う → แถว あ + れる (呼ぶ→呼ばれる), กลุ่ม 2 ตัด る + られる (食べる→食べられる)
การผันรูปถูกกระทำ
| ประเภทกริยา | รูปพจนานุกรม | รูปถูกกระทำ |
|---|---|---|
| กลุ่ม 1 (godan) | 呼ぶ | 呼ばれる |
| กลุ่ม 2 (ichidan) | 食べる | 食べられる |
| する | する | される |
| 来る | 来る | 来(こ)られる |
ดูตัวอย่างในบริบท
- 私は先生に名前を呼ばれた。(ฉันถูกครูเรียกชื่อ) — ถูกกระทำโดยตรง
- 弟にケーキを食べられた。(เค้กของฉันถูกน้องชายกินไปแล้ว) — แบบเดือดร้อน (ได้รับความเสียหาย)
- 雨に降られて、服が濡れた。(ฉันโดนฝนตกใส่ เสื้อผ้าเลยเปียก) — ประโยคถูกกระทำแบบเดือดร้อน
- この歌は多くの人に愛されている。(เพลงนี้เป็นที่รักของคนจำนวนมาก) — ถูกกระทำโดยตรง
- 満員電車で足を踏まれた。(ฉันถูกเหยียบเท้าบนรถไฟที่แน่นขนัด) — แบบเดือดร้อน
⚠️ จุดที่ผู้เรียนมักพลาด
① ผู้กระทำใช้ 「に」 先生に叱られた (ถูกครูดุ; ✗ 先生が叱られた = ครูเป็นฝ่ายถูกดุ) “ถูกใครกระทำ” ในรูปถูกกระทำใช้ に (การสร้างสรรค์/ก่อสร้างอย่างเป็นทางการใช้ によって)
② รูปถูกกระทำของกริยากลุ่ม 2 เหมือนรูปความสามารถ — รูปเดียวกัน! 「食べられる」 อาจเป็น “ถูกกิน” หรือ “กินได้” แยกจากบริบท (ケーキを食べられた = เค้กถูกกินไป/子供でも食べられる = เด็กก็กินได้) เป็นจุดที่สับสนง่ายที่สุด
③ ประโยคถูกกระทำแบบเดือดร้อน: “เดือดร้อนจาก ~” ที่ภาษาอื่นไม่มี 雨に降られた (โดนฝนตกใส่ แฝงความรู้สึก “รำคาญ/เสียหาย”), 子供に泣かれた (ถูกเด็กร้องไห้รบกวน) ภาษาญี่ปุ่นใช้รูปถูกกระทำเพื่อสื่อว่า “เรื่องนี้ทำให้ฉันเดือดร้อน”
🔄 เปรียบเทียบกับรูปแบบที่คล้ายกัน: รูปถูกกระทำ/รูปก่อเหตุ/รูปก่อเหตุ-ถูกกระทำ
| รูปแบบ | ความหมาย | ตัวอย่าง |
|---|---|---|
| รูปถูกกระทำ 〜られる | ถูก ~ (ได้รับผลกระทบ) | 褒められる |
| รูปก่อเหตุ 〜させる | ให้/ปล่อยให้ ~ ทำ | 読ませる |
| รูปก่อเหตุ-ถูกกระทำ 〜させられる | ถูกบังคับให้ทำ | 読まされる |
ถูกกระทำ → รูปถูกกระทำ, ให้ใครทำ → รูปก่อเหตุ, ถูกบังคับให้ทำ → รูปก่อเหตุ-ถูกกระทำ (รูปก่อเหตุและรูปก่อเหตุ-ถูกกระทำมีบทความอธิบายแยกต่างหาก)
💡 สิ่งเดียวที่ต้องจำ
ฝึกการผันรูปถูกกระทำให้คล่องก่อน (กลุ่ม 1 แถว あ + れる, กลุ่ม 2 + られる) แล้วจับสองประเด็นที่ผู้เรียนสะดุดบ่อยที่สุด: ① รูปถูกกระทำของกริยากลุ่ม 2 = รูปความสามารถ เป็นรูปเดียวกัน (食べられる แยก “ถูกกิน/กินได้” จากบริบท); ② ประโยคถูกกระทำแบบเดือดร้อน — แนวคิดที่ไม่มีเทียบเท่าตรงตัวในภาษาไทย ใช้รูปถูกกระทำเพื่อสื่อว่า “เกิดเรื่องขึ้นแล้วทำให้ฉันเดือดร้อน” (雨に降られた = โดนฝนตกใส่, 財布を盗まれた = ถูกขโมยกระเป๋าสตางค์) ผู้กระทำใช้ 「に」 หากต้องการเจาะลึกทั้งสามประเภท (โดยตรง/โดยอ้อม/ตามธรรมชาติ) และ 「に vs によって」 ดูบทความ 〈รูปถูกกระทำ〉
❓ ถาม-ตอบสั้นๆ
Q: 「食べられる」 เป็นรูปถูกกระทำหรือรูปความสามารถ?
เป็นได้ทั้งสอง — ดูจากบริบท รูปถูกกระทำและรูปความสามารถของกริยากลุ่ม 2 เป็นรูปเดียวกัน (食べる→食べられる) 「ケーキを弟に食べられた」 = เค้กถูกน้องชายกินไป (รูปถูกกระทำ); 「辛いものも食べられる」 = กินของเผ็ดได้ด้วย (รูปความสามารถ) ให้ดูที่ประโยค: ถ้ามีผู้กระทำ (に) และเป็นความหมาย “ถูก ~” = รูปถูกกระทำ; ถ้าเป็น “มีความสามารถ” = รูปความสามารถ เป็นความสับสนคลาสสิกของกริยากลุ่ม 2
Q: “ประโยคถูกกระทำแบบเดือดร้อน” คืออะไร? จะทำความเข้าใจอย่างไร?
「迷惑受身 (รูปถูกกระทำแบบเดือดร้อน)」 เป็นการใช้เฉพาะของภาษาญี่ปุ่น: ใช้รูปถูกกระทำเพื่อสื่อว่า “เกิดเรื่องขึ้นแล้วทำให้ฉันเดือดร้อน” เช่น 雨に降られた (โดนฝนตกใส่ “ซวยจริงๆ”), 子供に泣かれた (ถูกเด็กร้องไห้รบกวน), 隣で騒がれた (ถูกเสียงดังข้างบ้านรบกวน) ภาษาญี่ปุ่นใช้รูปถูกกระทำนี้เพื่อสื่อว่า “เรื่องนี้กระทบฉัน ทำให้ลำบาก”
🖊️แบบทดสอบฝึกทำ
รูปถูกกระทำของ 「話す」 คืออะไร?
- (A) 話される
- (B) 話せられる
- (C) 話された
- (D) 話して
「先生に叱られた」 หมายความว่าอะไร?
- (A) ครูถูกฉันดุ
- (B) ฉันถูกครูดุ (ประธาน = ฉัน, ผู้กระทำ = ครู)
- (C) ครูดุคนอื่น
- (D) ฉันดุครู
‘ประโยคถูกกระทำแบบเดือดร้อน' (迷惑受身) มีลักษณะอย่างไร?
- (A) เป็นกลาง (ไม่มีอารมณ์แฝง)
- (B) ใช้เฉพาะเวลาชมเท่านั้น
- (C) ประธานเป็นผู้กระทำ
- (D) ประธานได้รับผลกระทบ โดยมากแฝงความรู้สึกด้านลบ (เดือดร้อน/เสียหาย)
โครงสร้างของ 「猫に魚を食べられた」 คืออะไร?
- (A) ประธาน = แมว แมวกินปลา
- (B) ปลากินแมว
- (C) ประธาน = ฉัน (ผู้พูด); ปลาถูกแมวกิน และผู้พูดเดือดร้อน (ประโยคถูกกระทำโดยอ้อม)
- (D) ผู้พูดกินปลาของแมว
จะแยกได้อย่างไรว่า 「食べられる」 เป็นรูปถูกกระทำหรือรูปความสามารถ?
- (A) แยกไม่ได้
- (B) ดูจาก particle และบริบท: 「猫に〜」 → รูปถูกกระทำ (ถูกแมว...); 「すしが〜」 → รูปความสามารถ (กินซูชิได้)
- (C) ดูจากประเภทของกริยา
- (D) ดูจากประธาน
ตารางการผันรูปถูกกระทำฉบับสมบูรณ์
| ประเภทกริยา | รูปพจนานุกรม | รูปถูกกระทำ | ความหมาย |
|---|---|---|---|
| กลุ่ม 1 (す) | 話す | 話される | ถูกพูดถึง |
| กลุ่ม 1 (く) | 書く | 書かれる | ถูกเขียน |
| กลุ่ม 1 (む) | 読む | 読まれる | ถูกอ่าน |
| กลุ่ม 1 (る) | 作る | 作られる | ถูกสร้าง |
| กลุ่ม 2 (ichidan) | 食べる | 食べられる | ถูกกิน |
| กลุ่ม 2 (ichidan) | 見る | 見られる | ถูกมอง |
| ไม่ปกติ | する | される | ถูกทำ |
| ไม่ปกติ | くる | こられる | (มีใคร) มาหา แล้วเราเดือดร้อน |
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย (สรุปย่อ)
| ผิด | ปัญหา | ถูก |
|---|---|---|
| 私は先生が叱られました (ฉันถูกครูดุ (particle ผิด)) | が กำกับประธาน ไม่ใช่ผู้กระทำ | 私は先生に叱られました (ฉันถูกครูดุ) |
| 先生は私に叱られた (ครูถูกฉันดุ) | ตรรกะกลับด้าน (ครูถูกฉันดุ?) | 私は先生に叱られた (ฉันถูกครูดุ) |
| 猫が食べられた (ถูกแมวกิน) | กำกวม (แมวถูกกิน หรือกินได้?) | 猫に食べられた (ถูกแมวกิน) |
รูปถูกกระทำ vs รูปก่อเหตุ vs รูปก่อเหตุ-ถูกกระทำ
| รูปแบบ | ความหมาย | ตัวอย่าง |
|---|---|---|
| รูปถูกกระทำ (〜られる) | ถูก 〜 | 先生に叱られた (ฉันถูกครูดุ) |
| รูปก่อเหตุ (〜させる) | ให้/ปล่อยให้ … ทำ | 子供に掃除させた (ฉันให้เด็กทำความสะอาด) |
| รูปก่อเหตุ-ถูกกระทำ (〜させられる) | ถูกบังคับให้ทำ | 毎日残業させられた (ฉันถูกบังคับให้ทำโอทีทุกวัน) |
ตัวอย่างเพิ่มเติม: ประโยคถูกกระทำโดยตรง
- この映画は世界中の人に見られています。(ภาพยนตร์เรื่องนี้มีคนทั่วโลกดู)
- 彼女は先生に名前を呼ばれました。(เธอถูกครูเรียกชื่อ)
- 私の発表は多くの人に褒められました。(การนำเสนอของฉันได้รับคำชมจากคนจำนวนมาก)
- その曲はラジオでよく流されています。(เพลงนั้นถูกเปิดทางวิทยุบ่อยๆ)
ตัวอย่างเพิ่มเติม: ประโยคถูกกระทำแบบเดือดร้อน
- 雨に降られて、服が濡れてしまった。(โดนฝนตกใส่ เสื้อผ้าเปียกโชกไปหมด)
- 子供に泣かれて、眠れませんでした。(เด็กร้องไห้ ฉันเลยนอนไม่หลับ)
- 隣の人に席を取られた。(ที่นั่งของฉันถูกคนที่นั่งข้างๆ แย่งไป)
- 夜中に電話をかけられて、困りました。(มีคนโทรมากลางดึก เดือดร้อนจริงๆ)