รูปถูกกระทำ (Ukemi) ในภาษาญี่ปุ่น: วิธีผันและ “ประโยคถูกกระทำแบบเดือดร้อน” (JLPT N4)

“แมวกินปลาของฉัน (ทำให้ฉันเดือดร้อน)” “ฉันโดนฝนตกใส่” — การผันรูปถูกกระทำของกริยาทุกกลุ่ม พร้อมน้ำเสียงแบบ “เดือดร้อน” ที่ไม่มีรูปแบบเทียบเท่าตรงตัวในภาษาไทย

「先生に名前を呼ばれた」 — รูปถูกกระทำและการ “เดือดร้อนจาก ~”

「私は先生に名前を呼ばれた」 (ฉันถูกครูเรียกชื่อ) — รูปถูกกระทำหมายถึง “ถูก ~, ได้รับผลจาก ~” โดยประธานเป็นฝ่ายรับ และผู้กระทำใช้ 「に」 กำกับ วิธีผัน: กริยากลุ่ม 1 (godan) แถว あ + れる, กลุ่ม 2 (ichidan) + られる ประโยคถูกกระทำในภาษาญี่ปุ่นมีลักษณะเฉพาะ คือ “ประโยคถูกกระทำแบบเดือดร้อน” (รู้สึกเดือดร้อนจากบางสิ่ง เช่น 雨に降られた = โดนฝนตกใส่ แล้วรู้สึกลำบาก) ซึ่งไม่มีรูปแบบเทียบเท่าตรงตัวในภาษาไทย บทความนี้อธิบายการผันและการใช้รูปถูกกระทำ โดยเน้นการใช้แบบ “เดือดร้อนจาก ~” (หากต้องการแยกรูปถูกกระทำทั้งสามประเภท และเลือกระหว่าง に กับ によって ดู รูปถูกกระทำในภาษาญี่ปุ่นทั้งสามประเภท)

หลักการ: ประธานได้รับผลจากการกระทำ

รูปถูกกระทำ = “ประธานได้รับผลจากการกระทำบางอย่าง” โดยผู้กระทำใช้ 「に」:

วิธีผัน: กลุ่ม 1 แถว う → แถว あ + れる (呼ぶ→呼ばれる), กลุ่ม 2 ตัด る + られる (食べる→食べられる)

การผันรูปถูกกระทำ

ประเภทกริยารูปพจนานุกรมรูปถูกกระทำ
กลุ่ม 1 (godan)呼ぶ呼ばれる
กลุ่ม 2 (ichidan)食べる食べられる
するするされる
来る来る来(こ)られる

ดูตัวอย่างในบริบท

⚠️ จุดที่ผู้เรียนมักพลาด

① ผู้กระทำใช้ 「に」 先生に叱られた (ถูกครูดุ; ✗ 先生が叱られた = ครูเป็นฝ่ายถูกดุ) “ถูกใครกระทำ” ในรูปถูกกระทำใช้ に (การสร้างสรรค์/ก่อสร้างอย่างเป็นทางการใช้ によって)

② รูปถูกกระทำของกริยากลุ่ม 2 เหมือนรูปความสามารถ — รูปเดียวกัน! 「食べられる」 อาจเป็น “ถูกกิน” หรือ “กินได้” แยกจากบริบท (ケーキを食べられた = เค้กถูกกินไป/子供でも食べられる = เด็กก็กินได้) เป็นจุดที่สับสนง่ายที่สุด

③ ประโยคถูกกระทำแบบเดือดร้อน: “เดือดร้อนจาก ~” ที่ภาษาอื่นไม่มี 雨に降られた (โดนฝนตกใส่ แฝงความรู้สึก “รำคาญ/เสียหาย”), 子供に泣かれた (ถูกเด็กร้องไห้รบกวน) ภาษาญี่ปุ่นใช้รูปถูกกระทำเพื่อสื่อว่า “เรื่องนี้ทำให้ฉันเดือดร้อน”

🔄 เปรียบเทียบกับรูปแบบที่คล้ายกัน: รูปถูกกระทำ/รูปก่อเหตุ/รูปก่อเหตุ-ถูกกระทำ

รูปแบบความหมายตัวอย่าง
รูปถูกกระทำ 〜られるถูก ~ (ได้รับผลกระทบ)褒められる
รูปก่อเหตุ 〜させるให้/ปล่อยให้ ~ ทำ読ませる
รูปก่อเหตุ-ถูกกระทำ 〜させられるถูกบังคับให้ทำ読まされる

ถูกกระทำ → รูปถูกกระทำ, ให้ใครทำ → รูปก่อเหตุ, ถูกบังคับให้ทำ → รูปก่อเหตุ-ถูกกระทำ (รูปก่อเหตุและรูปก่อเหตุ-ถูกกระทำมีบทความอธิบายแยกต่างหาก)

💡 สิ่งเดียวที่ต้องจำ

ฝึกการผันรูปถูกกระทำให้คล่องก่อน (กลุ่ม 1 แถว あ + れる, กลุ่ม 2 + られる) แล้วจับสองประเด็นที่ผู้เรียนสะดุดบ่อยที่สุด: ① รูปถูกกระทำของกริยากลุ่ม 2 = รูปความสามารถ เป็นรูปเดียวกัน (食べられる แยก “ถูกกิน/กินได้” จากบริบท); ② ประโยคถูกกระทำแบบเดือดร้อน — แนวคิดที่ไม่มีเทียบเท่าตรงตัวในภาษาไทย ใช้รูปถูกกระทำเพื่อสื่อว่า “เกิดเรื่องขึ้นแล้วทำให้ฉันเดือดร้อน” (雨に降られた = โดนฝนตกใส่, 財布を盗まれた = ถูกขโมยกระเป๋าสตางค์) ผู้กระทำใช้ 「に」 หากต้องการเจาะลึกทั้งสามประเภท (โดยตรง/โดยอ้อม/ตามธรรมชาติ) และ 「に vs によって」 ดูบทความ 〈รูปถูกกระทำ〉

❓ ถาม-ตอบสั้นๆ

Q: 「食べられる」 เป็นรูปถูกกระทำหรือรูปความสามารถ?

เป็นได้ทั้งสอง — ดูจากบริบท รูปถูกกระทำและรูปความสามารถของกริยากลุ่ม 2 เป็นรูปเดียวกัน (食べる→食べられる) 「ケーキを弟に食べられた」 = เค้กถูกน้องชายกินไป (รูปถูกกระทำ); 「辛いものも食べられる」 = กินของเผ็ดได้ด้วย (รูปความสามารถ) ให้ดูที่ประโยค: ถ้ามีผู้กระทำ (に) และเป็นความหมาย “ถูก ~” = รูปถูกกระทำ; ถ้าเป็น “มีความสามารถ” = รูปความสามารถ เป็นความสับสนคลาสสิกของกริยากลุ่ม 2

Q: “ประโยคถูกกระทำแบบเดือดร้อน” คืออะไร? จะทำความเข้าใจอย่างไร?

「迷惑受身 (รูปถูกกระทำแบบเดือดร้อน)」 เป็นการใช้เฉพาะของภาษาญี่ปุ่น: ใช้รูปถูกกระทำเพื่อสื่อว่า “เกิดเรื่องขึ้นแล้วทำให้ฉันเดือดร้อน” เช่น 雨に降られた (โดนฝนตกใส่ “ซวยจริงๆ”), 子供に泣かれた (ถูกเด็กร้องไห้รบกวน), 隣で騒がれた (ถูกเสียงดังข้างบ้านรบกวน) ภาษาญี่ปุ่นใช้รูปถูกกระทำนี้เพื่อสื่อว่า “เรื่องนี้กระทบฉัน ทำให้ลำบาก”

🖊️แบบทดสอบฝึกทำ

  1. รูปถูกกระทำของ 「話す」 คืออะไร?

    • (A) 話される
    • (B) 話せられる
    • (C) 話された
    • (D) 話して
  2. 「先生に叱られた」 หมายความว่าอะไร?

    • (A) ครูถูกฉันดุ
    • (B) ฉันถูกครูดุ (ประธาน = ฉัน, ผู้กระทำ = ครู)
    • (C) ครูดุคนอื่น
    • (D) ฉันดุครู
  3. ‘ประโยคถูกกระทำแบบเดือดร้อน' (迷惑受身) มีลักษณะอย่างไร?

    • (A) เป็นกลาง (ไม่มีอารมณ์แฝง)
    • (B) ใช้เฉพาะเวลาชมเท่านั้น
    • (C) ประธานเป็นผู้กระทำ
    • (D) ประธานได้รับผลกระทบ โดยมากแฝงความรู้สึกด้านลบ (เดือดร้อน/เสียหาย)
  4. โครงสร้างของ 「猫に魚を食べられた」 คืออะไร?

    • (A) ประธาน = แมว แมวกินปลา
    • (B) ปลากินแมว
    • (C) ประธาน = ฉัน (ผู้พูด); ปลาถูกแมวกิน และผู้พูดเดือดร้อน (ประโยคถูกกระทำโดยอ้อม)
    • (D) ผู้พูดกินปลาของแมว
  5. จะแยกได้อย่างไรว่า 「食べられる」 เป็นรูปถูกกระทำหรือรูปความสามารถ?

    • (A) แยกไม่ได้
    • (B) ดูจาก particle และบริบท: 「猫に〜」 → รูปถูกกระทำ (ถูกแมว...); 「すしが〜」 → รูปความสามารถ (กินซูชิได้)
    • (C) ดูจากประเภทของกริยา
    • (D) ดูจากประธาน

ตารางการผันรูปถูกกระทำฉบับสมบูรณ์

ประเภทกริยารูปพจนานุกรมรูปถูกกระทำความหมาย
กลุ่ม 1 (す)話す話されるถูกพูดถึง
กลุ่ม 1 (く)書く書かれるถูกเขียน
กลุ่ม 1 (む)読む読まれるถูกอ่าน
กลุ่ม 1 (る)作る作られるถูกสร้าง
กลุ่ม 2 (ichidan)食べる食べられるถูกกิน
กลุ่ม 2 (ichidan)見る見られるถูกมอง
ไม่ปกติするされるถูกทำ
ไม่ปกติくるこられる(มีใคร) มาหา แล้วเราเดือดร้อน

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย (สรุปย่อ)

ผิดปัญหาถูก
私は先生が叱られました (ฉันถูกครูดุ (particle ผิด))が กำกับประธาน ไม่ใช่ผู้กระทำ私は先生に叱られました (ฉันถูกครูดุ)
先生は私に叱られた (ครูถูกฉันดุ)ตรรกะกลับด้าน (ครูถูกฉันดุ?)私は先生に叱られた (ฉันถูกครูดุ)
猫が食べられた (ถูกแมวกิน)กำกวม (แมวถูกกิน หรือกินได้?)猫に食べられた (ถูกแมวกิน)

รูปถูกกระทำ vs รูปก่อเหตุ vs รูปก่อเหตุ-ถูกกระทำ

รูปแบบความหมายตัวอย่าง
รูปถูกกระทำ (〜られる)ถูก 〜先生に叱られた (ฉันถูกครูดุ)
รูปก่อเหตุ (〜させる)ให้/ปล่อยให้ … ทำ子供に掃除させた (ฉันให้เด็กทำความสะอาด)
รูปก่อเหตุ-ถูกกระทำ (〜させられる)ถูกบังคับให้ทำ毎日残業させられた (ฉันถูกบังคับให้ทำโอทีทุกวัน)

ตัวอย่างเพิ่มเติม: ประโยคถูกกระทำโดยตรง

ตัวอย่างเพิ่มเติม: ประโยคถูกกระทำแบบเดือดร้อน