รูปก่อเหตุ (〜saseru): การผันรูป และความต่างระหว่างการบังคับกับการอนุญาต (JLPT N4)
“ให้เด็กกินผัก” “ปล่อยให้เขาทำตามใจชอบ” — วิธีสร้างรูป させる และเหตุใดรูปเดียวจึงแสดงได้ทั้งการบังคับและการอนุญาต
「母は弟に野菜を食べさせた」 — “ทำให้/ปล่อยให้” ใครสักคนทำบางอย่าง
แม่บังคับให้น้องชายกินผัก หัวหน้าสั่งให้ลูกน้องดูแลงานชิ้นหนึ่ง — การ “ทำให้/ปล่อยให้/ใช้ให้ใครทำการกระทำหนึ่ง” นี้ใช้ รูปก่อเหตุ (causative) 「〜(さ)せる」 วิธีผัน: กริยากลุ่ม 1 (godan) แถว あ + せる (読む→読ませる), กริยากลุ่ม 2 (ichidan) ตัด 「る」 + させる (食べる→食べさせる) มีน้ำเสียงสองแบบ คือ การบังคับ (ทำให้) และ การอนุญาต (ปล่อยให้) รวมถึงกฎสำคัญเรื่องคำช่วย に/を บทความนี้ครอบคลุมการผันรูปและความต่างระหว่าง “ทำให้” กับ “ปล่อยให้” พร้อมตัวอย่างและแบบฝึกหัด ส่วนการขออนุญาตด้วย 「〜させてください」 ดูได้ที่ การขออนุญาตด้วยรูปก่อเหตุ
วิธีสร้างรูป (ดู 〈กลุ่มของกริยา〉)
- กลุ่ม 1 (godan): แถว う → แถว あ + せる → 読む→読ませる, 行く→行かせる, 待つ→待たせる
- กลุ่ม 2 (ichidan): ตัด 「る」 + させる → 食べる→食べさせる, 見る→見させる
- กลุ่ม 3 (ไม่ปกติ): する→させる, 来る→来(こ)させる
(ในภาษาพูดบางครั้งย่อเป็น 「〜(さ)す」: 読ます, 食べさす — แต่ในภาษาเขียนมาตรฐานใช้ させる)
ตารางการผันรูป
| ประเภทกริยา | กฎ | ตัวอย่าง |
|---|---|---|
| กลุ่ม 1 (godan) | แถว あ + せる | 読む→読ませる (อ่าน → ให้ใครอ่าน) |
| กลุ่ม 2 (ichidan) | ตัด 「る」 + させる | 食べる→食べさせる (กิน → ให้ใครกิน) |
| する | → させる | 勉強させる |
| 来る | → 来させる | 来させる |
ตัวอย่างในบริบท
- 先生は学生に本を読ませた。(ครูให้นักเรียนอ่านหนังสือ) — การบังคับ (กริยากรรมตรง ผู้กระทำใช้ に)
- 母は弟に野菜を食べさせた。(แม่ให้น้องชายกินผัก) — การบังคับ/เร่งเร้า
- 娘を留学させる。(จะให้ลูกสาวไปเรียนต่อต่างประเทศ) — การอนุญาต (กริยากรรมไม่ตรง ผู้กระทำใช้ を)
- 子供を公園で遊ばせた。(ปล่อยให้เด็กๆ เล่นในสวนสาธารณะ) — การอนุญาต (กริยาอกรรมใช้ を)
- すみません、私にやらせてください。(ขอโทษนะคะ/ครับ ขอให้ฉัน/ผมทำเองเถอะ) — させてください (การขอร้อง)
- その話は皆を笑わせた。(เรื่องนั้นทำให้ทุกคนหัวเราะ) — รูปก่อเหตุทางอารมณ์
⚠️ จุดที่ผู้เรียนมักพลาด
① กริยาสกรรม (มีกรรม) ใช้ に, กริยาอกรรม ใช้ を (ออกสอบบ่อยที่สุด): ถ้ากริยาตั้งต้นเป็น สกรรม (มีกรรม เช่น 本を読む) → ผู้กระทำใช้ に (学生に本を読ませる); ถ้าเป็น อกรรม (ไม่มีกรรม เช่น 行く・遊ぶ・泣く) → ผู้กระทำใช้ を (子供を行かせる, 赤ちゃんを泣かせる) ช่อง を ที่ว่างอยู่ของกริยาอกรรมจะถูกเติมด้วยตัวบุคคล
② การบังคับกับการอนุญาตต้องดูจากบริบท ภาษาญี่ปุ่นไม่แยกสองอย่างนี้: 「食べさせる」 อาจแปลว่า “บังคับให้กิน” หรือ “ปล่อยให้กิน (ด้วยความเต็มใจ)” — รูปเดียวกัน แยกด้วยบริบท ถ้าต้องการระบุว่า “อนุญาต” ให้เพิ่ม 「〜させてあげる」; ถ้าต้องการระบุว่า “บังคับ” ให้ใช้คู่กับ 「無理やり」
③ อย่าตัด 「さ」 ในกริยากลุ่ม 2 และ する: 食べる→食べさせる (✗食べせる), する→させる ถ้าตัด さ ออกจะผิด
④ รูปก่อเหตุทางอารมณ์ใช้บ่อย: 泣かせる (ทำให้ร้องไห้), 笑わせる (ทำให้หัวเราะ), 喜ばせる (ทำให้ดีใจ), 困らせる (ทำให้ลำบากใจ) — “ทำให้ใครรู้สึกอย่างใดอย่างหนึ่ง” ก็เป็นรูปก่อเหตุเช่นกัน และพบบ่อยมาก
🔄 เปรียบเทียบ: รูปก่อเหตุ/รูปก่อเหตุ-ถูกกระทำ/てもらう
| รูปแบบ | ความรู้สึก | ตัวอย่าง |
|---|---|---|
| 〜(さ)せる | ทำให้/ปล่อยให้ผู้อื่นทำ (ประธานเป็นผู้ควบคุม) | 学生に読ませる (ให้นักเรียนอ่าน) |
| 〜(さ)せられる | ถูกบังคับให้ทำ (รูปก่อเหตุ-ถูกกระทำ ดู 〈รูปก่อเหตุ-ถูกกระทำ〉) | 読まされる |
| 〜てもらう | ให้ใครทำให้ (เพื่อประโยชน์ของตน) | 読んでもらう |
| 〜させてください | ขอให้ฉัน/ผมทำ (ขออย่างสุภาพ) | やらせてください |
รูปก่อเหตุ = เราทำให้/ปล่อยให้ผู้อื่นทำ (เราเป็นผู้ควบคุม); รูปก่อเหตุ-ถูกกระทำ = เราถูกบังคับให้ทำ (ดู 〈รูปก่อเหตุ-ถูกกระทำ〉); てもらう = เราให้ใครทำให้ (เขากรุณาเรา) ทิศทางและจุดยืนต่างกัน — อย่าสับสน
เจาะลึก: 「させてください/させていただく」ที่ใช้ทุกวันในที่ทำงาน
ส่วนต่อยอดที่มีประโยชน์ที่สุดคือ การขอ “ให้ฉันได้ ~” อย่างถ่อมตน — ใช้ทุกวันในที่ทำงานและเวลาขอความช่วยเหลือ:
- 〜させてください = ขอให้ฉัน/ผมได้ ~ (ขออนุญาตอย่างสุภาพ): 発表させてください (ขออนุญาตนำเสนอ), 少し休ませてください (ขอพักสักครู่)
- 〜させていただく = (ด้วยความอนุเคราะห์ของท่าน) ขออนุญาต ~ (เป็นภาษาเคโงะแบบถ่อมตนในธุรกิจ): ご説明させていただきます (ขออนุญาตอธิบาย), 本日をもって退職させていただきます (ขออนุญาตลาออกนับตั้งแต่วันนี้)
สำนวนเหล่านี้รวม “รูปก่อเหตุ + การขอร้อง/เคโงะ” เพื่อบอกว่า “จะทำสิ่งหนึ่ง” อย่างสุภาพมาก (ผิวเผินคือ “ขออนุญาต” แต่ในทางปฏิบัติคือการแจ้งอย่างสุภาพ) ⚠️อย่าตัด さ (กริยากลุ่ม 2/する: 食べさせてください) หากต้องการไปต่อถึงการแสดง “ถูกบังคับให้ทำ” ดู 〈รูปก่อเหตุ-ถูกกระทำ (させられる)〉
💡 ประเด็นสำคัญในการใช้งาน
สำหรับรูปก่อเหตุ ให้ฝึก การผันรูป ให้คล่องก่อน (godan แถว あ + せる, ichidan + させる, する→させる) แล้วจำสามจุดที่ใช้ได้จริง: ① กริยาสกรรมใช้ に, กริยาอกรรมใช้ を (学生に読ませる/子供を遊ばせる); ② 「〜させてください」 = ขอให้ฉัน/ผมได้ … ใช้ทุกวันในที่ทำงานและเวลาขอความช่วยเหลือ; ③ รูปก่อเหตุทางอารมณ์ (泣かせる・笑わせる・喜ばせる) ใช้บ่อยมาก ส่วน “การบังคับกับการอนุญาต” ภาษาญี่ปุ่นไม่ได้แยกกัน บริบทเป็นตัวบอก — เมื่อเข้าใจการผันรูป คำช่วย และ 「させてください」 แล้ว ก็ถือว่าเข้าใจรูปก่อเหตุ
❓ ถาม-ตอบที่พบบ่อย
Q: รูปก่อเหตุใช้ 「に」 เมื่อไรและใช้ 「を」 เมื่อไร?
ขึ้นอยู่กับกริยาตั้งต้น: สกรรม (มีกรรม เช่น 本を読む・薬を飲む) → ผู้กระทำใช้ に (学生に本を読ませる); อกรรม (ไม่มีกรรม เช่น 行く・泣く・遊ぶ・立つ) → ผู้กระทำใช้ を (子供を行かせる, 赤ちゃんを泣かせる) เพราะช่อง を ของประโยคอกรรมว่างอยู่ จึงตกเป็นของผู้ที่ถูกทำให้กระทำ
Q: 「食べさせる」 หมายถึง “บังคับให้กิน” หรือ “ปล่อยให้กิน”?
ได้ทั้งสองแบบ — รูปก่อเหตุ ใช้รูปเดียวทั้งการบังคับและการอนุญาต แยกด้วยบริบท 「野菜を食べさせる」 กับเด็กที่เลือกกินมักอ่านว่า “เร่งเร้า/บังคับ”; กับคนที่อยากกินอยู่แล้วคือ “อนุญาต” ถ้าต้องการให้ “การอนุญาต” ชัดเจน ใช้ 「食べさせてあげる」; ถ้าเป็น “การบังคับ” ให้เติม 「無理やり食べさせる」
Q: 「〜させてください」 หมายความว่าอย่างไร? ใช้บ่อยไหม?
= “ขอให้ฉัน/ผมได้ ~” ใช้บ่อยมาก (ที่ทำงาน ขอความช่วยเหลือ เสนอตัวเอง ทุกวัน): 発表させてください (ขอให้ได้นำเสนอ), 手伝わせてください (ขอให้ได้ช่วย) เป็นรูปก่อเหตุ 「させる」 + การขอร้อง 「〜てください」 ผิวเผินคือการขออนุญาต แต่ในทางปฏิบัติคือการพูดอย่างสุภาพว่า “อยากทำ/จะทำ” แบบที่ถ่อมตนกว่าคือ 「〜させていただく」
Q: รูปก่อเหตุกับรูปก่อเหตุ-ถูกกระทำ (させられる) ต่างกันอย่างไร?
จุดยืนตรงข้ามกัน: รูปก่อเหตุ 「〜させる」 = เราทำให้ผู้อื่นทำ (เราเป็นผู้ควบคุม: 母が弟に食べさせる); รูปก่อเหตุ-ถูกกระทำ 「〜させられる」 = เราถูกผู้อื่นบังคับให้ทำ (เราเป็นผู้ถูกกระทำ: 弟は母に食べさせられる = น้องชายถูกแม่บังคับให้กิน) แบบหนึ่งคือ “ทำให้” อีกแบบคือ “ถูกทำให้” — ดู 〈รูปก่อเหตุ-ถูกกระทำ (させられる)〉
🖊️แบบทดสอบฝึกทำ
「食べる」の使役形は?
- (A) 食べさせる
- (B) 食べらせる
- (C) 食べさす
- (D) 食べせる
「先生は学生に___。」(ครูให้นักเรียนอ่านหนังสือ) ข้อใดถูกต้อง?
- (A) 本を読んだ
- (B) 本を読ませた
- (C) 本を読まれた
- (D) 本を読めた
「私にやら___。」(ขอให้ฉัน/ผมทำเอง・許可を求める)ข้อใดถูกต้อง?
- (A) せてください
- (B) せください
- (C) させください
- (D) させてください
「上司に残業を___。」(ถูกหัวหน้าบังคับให้ทำงานล่วงเวลา — รูปก่อเหตุ-ถูกกระทำ) ข้อใดถูกต้อง?
- (A) させた
- (B) されさせた
- (C) させられた
- (D) させてもらった
「子供に野菜を食べさせた」と「子供に好きな物を食べさせた」の違いは?
- (A) 文法が違う
- (B) 前者は強制、後者は許可・与えたという文脈の違い
- (C) どちらも許可を表す
- (D) どちらも強制を表す